Co może Rzecznik Praw Obywatelskich? Ostatnio najgorętszy fotel w polskiej polityce

Co może Rzecznik Praw Obywatelskich? Jakie ma uprawnienia? Serial wokół wyboru nowego Rzecznika Praw Obywatelskich trwa od jesieni 2020 roku. Polityczna układanka wskazuje, że być może wreszcie uda się wskazać następcę Adama Bodnara. Sprawdzamy.
Zobacz wideo

Z tego artykułu dowiesz się:

  • kim jest Rzecznik Praw Obywatelskich?
  • Jakie uprawnienia ma Rzecznik Praw Obywatelskich?
  • Co może Rzecznik Praw Obywatelskich?
  • Kto do tej pory był w Polsce Rzecznikiem Praw Obywatelskich?

Kim jest Rzecznik Praw Obywatelskich? 

Kim w Polsce jest Rzecznik Praw Obywatelskich i jakie ma uprawnienia? Warto wiedzieć, że Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) to jednoosobowy organ państwowy utworzony w 1988 roku. Jego działalność jest regulowana przez Konstytucję RP oraz ustawę z dnia 15 lipca 1987 o Rzeczniku Praw Obywatelskich. Ujmując to jak najogólniej, zadaniem Rzecznika jest sprawdzenie, czy prawa polskich obywateli są przestrzegane przez instytucje państwowe. Zatem Rzecznik bada, czy działania instytucji państwowych były zgodne z prawem, a także analizuje, czy służby publiczne nie zaniedbały spraw zgłaszanych im przez ludzi.

Do Rzecznika Praw Obywatelskich mogą zgłaszać się wszystkie osoby, które mają problem m.in. z emeryturą, mieszkaniem, alimentami, dostępem do służby zdrowia, wolnością słowa czy prawem do nauki. Uprawnienia Rzecznika mogą przydać się także w sądzie, przy czym jego rola nie jest tożsama z rolą adwokata. Dba on także, aby obywatele nie byli dyskryminowani - państwa Unii Europejskiej mają obowiązek sprawdzać, czy nikt nie jest traktowany gorzej ze względu na np. wyznanie, orientację, niepełnosprawność. Jego działania nie ograniczają się jednak do odpowiadania na wnioski obywateli, ponieważ Rzecznik może również samodzielnie występować z pomysłami, jak poprawić prawo i działanie państwa.

Zanim poprosimy o pomoc Rzecznika Praw Obywatelskich, musimy wiedzieć, że kompetencje są dla Rzecznika z jednej strony orężem, ale z drugiej - ograniczeniem. Każda jego interwencja jest uzależniona od wyników analizy okoliczności konkretnej sprawy. I od tego, czy faktycznie zostały naruszone przepisy prawa, a zastane okoliczności istotnie wymagają ingerencji Rzecznika.

Co może Rzecznik Praw Obywatelskich?

Zakres kompetencji Rzecznika Praw Obywatelskich jest dokładnie rozpisany. Oto, co może, w ramach swoich uprawnień, zrobić RPO:

  • może sprawdzić fakty - sam lub może zwrócić się z wnioskiem o zbadanie sprawy do innego organu kontrolnego,
  • może zbadać sprawę na miejscu oraz zażądać akt sprawy lub informacji o stanie sprawy od każdej instytucji,
  • po zbadaniu sprawy i stwierdzeniu, że prawa i wolności człowieka i obywatela zostały naruszone, kieruje wystąpienie do właściwego organu, organizacji lub instytucji, w których działalności takie naruszenie nastąpiło lub do organu nadrzędnego o usunięcie naruszenia,
  • może wystąpić do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności ustawy z Konstytucją i ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi albo o zbadanie zgodności przepisów aktów niższego rzędu z aktami wyższego rzędu; z analogicznym wnioskiem co do zgodności aktu prawa miejscowego z aktami wyższego rzędu Rzecznik może wystąpić do wojewódzkiego sądu administracyjnego,
  • może wystąpić do właściwych organów z wnioskiem o podjęcie inicjatywy ustawodawczej lub o wydanie albo zmianę aktu prawnego niższego rzędu,
  • ma prawo wniesienia kasacji w sprawie karnej do Sądu Najwyższego,
  • może zażądać wszczęcia postępowania w sprawie cywilnej, a także wziąć udział w każdym toczącym się już postępowaniu cywilnym, składać skargi kasacyjne do Sądu Najwyższego,
  • może żądać wszczęcia postępowania administracyjnego, brać udział w postępowaniu administracyjnym na prawach przysługujących prokuratorowi oraz wnieść skargę do sądu administracyjnego na akty i czynności organu administracji publicznej, oraz wnieść skargę kasacyjną od orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego do Naczelnego Sądu Administracyjnego,
  • może zażądać wszczęcia postępowania w sprawie karnej o przestępstwo ścigane z urzędu,
  • może wystąpić z wnioskiem o ukaranie za wykroczenie, ale także może wnioskować o uchylenie przez sąd prawomocnego orzeczenia w sprawie o wykroczenie,
  • ma prawo wystąpienia do sądu o stwierdzenie nieważności orzeczenia wydanego przez organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organów pozasądowych w sprawach osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

Kto do tej pory był w Polsce RPO? Prof. Wiącek będzie kolejny?

Do tej pory funkcję Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO) pełnili:

  1. prof. dr hab. Ewa Łętowska (1988-1992)
  2. prof. dr hab. Tadeusz Zieliński (1992-1996)
  3. prof. dr hab. Adam Zieliński (1996-2000)
  4. prof. dr hab. Andrzej Zoll (2000-2006)
  5. dr Janusz Kochanowski (2006-2010)
  6. dr hab. Irena Lipowicz (2010-2015)
  7. dr hab. Adam Bodnar (2015-2021)

8 lipca Sejm powołał prof. Marcina Wiącka na urząd Rzecznika Praw Obywatelskich. Za jego kandydaturą głosowało 380 posłów, przeciw było 3, wstrzymało się 43. Teraz na ten wybór musi zgodzić się jeszcze Senat.

To już szósta próba wyboru następcy obecnego RPO Adama Bodnara, a prof. Marcin Wiącek był już kandydatem na RPO podczas poprzedniej, piątej próby powołania Rzecznika, ale nie poparli go posłowie Prawa i Sprawiedliwości oraz Konfederacji. Partia rządząca wystawiła wówczas swoją kandydatkę na RPO - senator niezależną Lidię Staroń - którą ostatecznie w Senacie odrzuciła opozycja.

DOSTĘP PREMIUM