"Kryzys klimatyczny jako kryzys wyobraźni": Co ma literatura, język i sposób narracji do katastrofy ekologicznej?

"Kryzys ekologiczny to przede wszystkim kryzys wyobraźni" - pisał Lawrence Buell. Ta myśl stanowi punkt wyjścia dla ekokrytyki, czyli nowego dyskursu w obrębie humanistyki wysuwającego na pierwszy plan kwestię relacji pomiędzy istotami ludzkimi a nie-ludzką naturą. W podcastach z cyklu "Zmieniamy opowieść" autorzy opowiadają m.in. o tym, jak opowiadać o powadze zmian klimatu, jak katastrofę klimatyczną przedstawiają największe światowe media, dlaczego lubimy historie o końcu świata i Apokalipsie i jak człowiek przyczynił się do kryzysu ekologiczno-klimatycznego.

Zdaniem ekokrytyków destrukcyjne działania ludzi są spowodowane między innymi szkodliwymi wyobrażeniami na temat środowiska naturalnego. Kształtowanie adekwatnych, mniej destrukcyjnych wyobrażeń należy do głównych zadań ekopoetyki, rozumianej zgodnie ze swoim greckim źródłosłowem jako tworzenie (poiesis) domu (oikos).

Myśl Buella jest też hasłem wspólnego projektu Szkoły Ekopoetyki działającej przy Instytucie Reportażu w Warszawie i EIT Climate KIC Polska. W dobie katastrofy ekologicznej literatura ma sporo do zrobienia. Uporanie się z tym wielkim cywilizacyjnym wyzwaniem wymaga od nas wszystkich przekraczania granic.

Kolejna konferencja klimatyczna Organizacji Narodów Zjednoczonych w Glasgow dobitnie pokazała, że debata klimatyczna wymaga pilnej interwencji. Przede wszystkim trzeba ją wzbogacić o nowy, konstruktywny język i adekwatne metafory. Nowego opracowania wymagają także narracje o największych planetarnych wyzwaniach i drogach ich rozwiązania Aby osiągnąć ten ambitny cel, musimy zrozumieć, że te nowe sposoby komunikowania sobie klimatycznych wyzwań mogą się pojawić tylko na styku nauki, literatury i sztuki.

Właśnie dlatego powstał cykl podcastów, w których omówione zostały największe wyzwania związane z tym problemem. Cykl towarzyszy międzynarodowej konferencji online „We are changing the story. Climate crisis as a crisis of imagination", która odbędzie się 13 grudnia 2021 i jest realizowana przesz Szkołę Ekopoetyki i EIT Climate KIC.

"Jak opowiedzieć powagę zmiany klimatu"

Jedną z największych trudności związanych z komunikowaniem zmian klimatu jest przekonujące mówienie prawdy i komunikowanie wiedzy. Ustalenia naukowców mogą być paraliżujące, a nie jest to w obliczu klimatycznych wyzwań najbardziej pożądana postawa. Wewnątrz klimatycznej tragedii ciągle potrzebna jest nadzieja. Jak więc opowiedzieć powagę zmiany klimatu w skłaniający do konstruktywnych działań sposób. Jak rozpoznać opóźniania działań stosowane przez jednostki i instytucje? Jak uniknąć przerzucania się odpowiedzialnością, straszenie się nawzajem rozwiązaniami i przede wszystkim wspierania jedynie nie transformacyjnych rozwiązań. Jak nie popaść w skrajną rezygnację? O tym opowiada Magdalena Budziszewska – psycholożka, psychoterapeutka, pracowniczka Wydziału Psychologii UW i wykładowczyni Szkoły Ekopoetyki przy Instytucie Reportażu.

„Dlaczego tak lubimy opowiadać sobie koniec świata"

Wielka opowieść o industrializacji ma swoje niezmienne składowe - najpierw jest wielki sukces, szybki postęp, potem klęska i zniszczenie. Może jednak warto przyjrzeć się co znajduje się „między wierszami" tych historii? I na czym polegać miałaby ta klęska. Tutaj od wieków ludzkość z chęcią sięga po figurę Apokalipsy. Dlaczego to robimy, skąd w nas ta chęć do opowiadania sobie na różne sposoby wielkiego końca? I czy to na pewno skuteczny, z punktu widzenia ekologicznych wyzwań, sposób snucia opowieści o przyszłości? Autorem tego podcastu jest Maciej Jakubowiak – eseista, krytyk literacki, doktor literaturoznawstwa, redaktor magazynu „Dwutygodnik". Autor książek "Nieuchronny plagiat" oraz "Ostatni ludzie. Wymyślanie końca świata" (Czarne 2021). Jego teksty można znaleźć też w „Tygodniku Powszechnym", „Polityce", „Znaku" i „Piśmie".

"Narracje klimatyczne"

W jaki sposób katastrofę klimatyczną opowiadają największe światowe media i jak styl tej opowieści zmienia się w zależności od sytuacji politycznej na świecie. Które hasła i pojęcia działają, jakie są przeciwskuteczne? Czy bieżące wydarzenia polityczne mają wpływ na debatę klimatyczną. Marta Marczuk omawia raport „Alternatywne katastrofy" przygotowany przez współtworzoną przez nią pracownię analityczną „Lata dwudzieste", w którym przeanalizowano metodą text-mining kilkaset publikacji poświęconych temu tematowi.

„Antropocień czyli wyjście z marazmu"

Antropocień jest pojęciem "żyznym i sprzyjającym bioróżnorodności". Z jednej strony wyraża ono fakt, że wszyscy – ludzie i nie-ludzie – żyjemy dziś w cieniu anthroposa, i to co najmniej w podwójnym sensie. Po pierwsze, kładzie się na nas cieniem totalizujący ideał „człowieka jako takiego", naturalizujący ludzki wpływ na planetę i sprowadzający gatunek Homo sapiens do postaci zbiorczego, niezróżnicowanego aktora. Po drugie, to działalność anthroposa doprowadziła nas – ludzi i nie-ludzi – do dzisiejszego kryzysu ekologiczno-klimatycznego. Andrzej Marzec opowiada o tym, jak rozumieć to pojęcie w kontekście innych prób opisu kondycji świata mierzącego się z wyzwaniami ekologicznymi. Jaką odpowiedzią na antropocen jest pojęcie antropocienia i czy podobnie jak antropocen jest narażony na marazm?

DOSTĘP PREMIUM