Nie tylko mundurowi. Kto ma prawo do wcześniejszej emerytury? [WYJAŚNIAMY]

W Polsce na system emerytalny składa się kilka rodzajów świadczeń. Oprócz standardowej emerytury, na którą przechodzą kobiety po 60. oraz mężczyźni po 65. roku życia, wyróżniamy: wcześniejszą emeryturę, emeryturę pomostową oraz emeryturę częściową (wygasłą 1 października 2017 roku). Czym się różnią?

• Wcześniejsza emerytura - to świadczenie skierowane głównie do pracowników zatrudnionych w szczególnie uciążliwych warunkach pracy (zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów), takich jak długotrwałe narażenie na hałas, wibracje czy substancje chemiczne. Wymaga łącznego stażu pracy 30 lat dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15/20 lat w takich warunkach, oraz osiągnięcia wieku 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn. Wysokość emerytury jest obliczana na zasadach ogólnych ZUS, ale obniżana o 4 proc. za każdy rok przed standardowym wiekiem emerytalnym - oznacza to karę finansową za wcześniejsze wyjście z rynku pracy. Osobne, uprzywilejowane zasady mają przedstawiciele służb mundurowych, nauczyciele i górnicy;
• Emerytura pomostowa - świadczenie to przysługuje osobom wykonującym prace o szczególnie uciążliwym lub szkodliwym charakterze, potwierdzonym oficjalną listą zawodów ZUS (np. maszyniści kolejowi, spawacze czy pracownicy hut). Wymaga osiągnięcia wieku 55 lat (kobiety) lub 60 lat (mężczyźni) oraz co najmniej 30 lat stażu pracy dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn w tych zawodach. Emerytura pomostowa jest finansowana bezpośrednio z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS), podlega corocznej waloryzacji, co chroni jej wartość przed inflacją, ale jest dostępna tylko dla ściśle określonych profesji z udokumentowaną szkodliwością;
• Emerytura częściowa - była oferowana do 1 października 2017 roku osobom z co najmniej 20 latami stażu pracy (kobiety) lub 25 latami (mężczyźni), które osiągnęły wiek 50 lat (kobiety) lub 55 lat (mężczyźni). Przysługiwała ona wszystkim ubezpieczonym w ZUS, bez względu na zawód, branżę czy rodzaj wykonywanej pracy. Po reformie emerytura częściowa została zlikwidowana i wchłonięta do standardowego systemu - osoby, które nabyły do niej prawa przed wygaśnięciem, nadal pobierają świadczenia, ale nowi beneficjenci już nie mogą jej uzyskać.

Wcześniejsza emerytura. Kto może z niej skorzystać?

• Osoby pracujące w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze - to najliczniejsza kategoria osób uprawnionych do przejścia na wcześniejszą emeryturę z ZUS. Mogą z niej skorzystać pracownicy zatrudnieni przy jednej z prac wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów (np. hutnicy obsługujący piece martenowskie, piloci doświadczalni, pracownicy ochrony zdrowia narażeni na promieniowanie). Wymagany jest co najmniej 15 lat (kobiety) lub 20 lat (mężczyźni) staż pracy w takich warunkach, osiągnięcie wieku 55 lat (kobiety) lub 60 lat (mężczyźni) oraz łączny staż ubezpieczeniowy 30/35 lat.;
• Pracownicy służb mundurowych - Funkcjonariusze służb mundurowych (policja, wojsko, ABW, Straż Graniczna, Straż Pożarna) korzystają z odrębnego systemu emerytalnego, uregulowanego ustawą o zaopatrzeniu emerytalnym służb mundurowych (KAS podlega ZUS). Prawo nabywają po 25 latach służby (bez względu na wiek) lub po 15 latach służby i osiągnięciu 55 lat. Świadczenia są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS), co oznacza wyższe kwoty (ok. 75 proc. ostatniego uposażenia) i brak składek ZUS;
• Nauczyciele - Nauczyciele szkół i placówek oświatowych mogą ubiegać się o świadczenia kompensacyjne po 30 latach pracy pedagogicznej, w tym minimum 20 latach w szkołach. Wymagany wiek to 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn. Jest to forma rekompensaty za intensywny charakter pracy z uczniami, dostępna niezależnie od standardowej emerytury ZUS, choć wymaga rozwiązania stosunku pracy. Świadczenie jest wypłacane z budżetu MEiN, a nie ZUS;
• Górnicy - Górnicy zatrudnieni w kopalniach węgla, siarki czy węgla brunatnego przechodzą na emeryturę po 25 latach pracy pod ziemią lub 30 latach łącznego stażu w górnictwie, bez ograniczenia wieku. Zasady te wynikają z ustawy o emeryturach górniczych i są nadzorowane przez ZUS we współpracy z Jastrzębską Spółką Węglową czy innymi spółkami. Ze względu na ekstremalne ryzyko i warunki pracy to jedna z najbardziej uprzywilejowanych grup.

Redakcja poleca

Emerytury w górę, ale nie dla wszystkich? Oto haczyk marcowej waloryzacji

Emerytury mundurowe

W Polsce emerytury mundurowe funkcjonują w ramach całkowicie odrębnego systemu, który odróżnia je od powszechnych świadczeń ZUS. Reforma wprowadzona w 2012 roku znacząco zaostrzyła warunki dostępu - podstawową zasadą stało się 25 lat nienagannej służby (niezależnie od wieku) lub alternatywnie 15 lat służby połączone z osiągnięciem 55. roku życia. Zmiana ta miała na celu ograniczenie nadmiernych przywilejów, ale nadal pozwala na przejście na emeryturę w stosunkowo młodym wieku, często przed 50. urodzinami.

Pełna emerytura mundurowa przysługuje po spełnieniu powyższych kryteriów i wynosi około 75 proc. ostatniego uposażenia (wynagrodzenie zasadnicze plus dodatki), z coroczną waloryzacją zależną od budżetu. Dodatkowymi benefitami są nagrody jubileuszowe (np. po 25 czy 30 latach służby) oraz brak obowiązku opłacania składek na ZUS czy inne ubezpieczenia społeczne po przejściu na emeryturę. Dla strażaków zawodowych zasady są zbliżone - 25 lat służby lub osiągnięcie 55 roku życia - z uwzględnieniem ryzyka związanego z akcjami ratowniczymi. Po reformie 2012 roku nowi funkcjonariusze muszą też spełnić okresy przejściowe, co wydłuża ścieżkę do świadczeń.

Marta Nawrocka i Urszula Brzezińska Hołownia - emerytki przed 40-stką

Dlaczego o tym wszystkim piszemy? W sieci trwa burza wokół okładki najnowszego wydania tygodnika "Polityka", która przedstawia pierwszą damę, Martę Nawrocką oraz Urszulę Brzezińską-Hołownię - żonę byłego marszałka Sejmu oraz kandydata na prezydenta RP Szymona Hołowni. "Emerytury mundurowe. Największa polska armia to wcześniejsi emeryci" - brzmi podpis.

Marta Nawrocka była funkcjonariuszką Służby Celnej, następnie Celno-Skarbowej i Krajowej Administracji Skarbowej. 6 sierpnia 2025 r., w dniu zaprzysiężenia jej męża Karola Nawrockiego na prezydenta RP, została emerytką w wieku 39 lat, po 18 latach pracy. 38-letnia Urszula Brzezińska-Hołownia była natomiast pilotem wojskowym (latała m.in. myśliwcami MiG-29), przeszła na emeryturę w styczniu 2025 r., po 15 latach służby.

Jak wskazuje autorka tekstu okładkowego Joanna Solska, możliwość zakończenia służby po 15 latach wynika z ustawy podpisanej w 2017 r. przez prezydenta Andrzej Duda, która przyznała służbom celnym i skarbowym (do których należała Marta Nawrocka) status służby mundurowej wraz z przywilejami emerytalnymi. Wcześniej celnicy podlegali powszechnemu systemowi i kobiety pracowały do 60. roku życia. Jako emerytce mundurowej Nawrockiej przysługują trzynasta i czternasta emerytura. Od 2021 r. Kancelaria Prezydenta odprowadza składki emerytalne do ZUS żonom prezydentów, co oznacza, że po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego będzie mogła ubiegać się o drugie świadczenie z ZUS. Jeżeli chodzi o Brzezińską-Hołownię, może ona dorabiać w aktywnej rezerwie, a wynagrodzenie jest zwolnione z PIT.

Według danych MON przeciętna emerytura wojskowa w grudniu 2025 r. wynosiła 6468 zł (w 2024 r. - 5098 zł). W 2024 r. średnia emerytura w MSWiA wynosiła 6024 zł, podczas gdy w ZUS – 3086 zł. Emerytury mundurowe są przeciętnie o ok. 60 proc. wyższe niż świadczenia z systemu powszechnego.

Ilu jest emerytów mundurowych w Polsce?. Jak czytamy w "Polityce", zgodnie z danymi za 2024 r. liczba emerytów mundurowych przekroczyła 420 tys. MSWiA wypłacało świadczenia 223 tys. osobom, MON - 158 tys. osobom, a wraz ze Służbą Więzienną oraz sędziami i prokuratorami w stanie spoczynku liczba ta przekracza 420 tys. W 2024 r. budżet przeznaczył na te świadczenia ponad 30 mld zł.

Na okładkę oraz tekst "Polityki" zareagował mąż Urszuli Brzezińskiej-Hołowni, Szymon Hołownia. Jak podkreślał były marszałek Sejmu, jego żona pełniąc służbę w wojsku, "narażała swoje życie". "My, z Manią i Elą (córkami - red.) dobrze wiemy, ile wojsku dała. Jak często - jak w wielu mundurowych rodzinach - kładąc dziewczynki spać, słyszałem: 'A nikt nie zrobi mamie krzywdy? A mama wróci?' Wiemy ile przez te prawie dwie dekady zostawiła zdrowia w szkoleniach, latając z morderczymi przeciążeniami, wyjeżdżając na wielodniowe serie dyżurów. Ile szklanych sufitów przebiła w wojsku dla kobiet, którym wcześniej mówiono, że "co to jest, żeby się baby pchały na odrzuty”. Była wzorowym, nagradzanym żołnierzem. Urodziła dwójkę dzieci i właśnie ze względu na to, by móc spędzić z nimi czas, zdecydowała się wcześniej odejść ze służby" - tłumaczył Hołownia we wpisie na platformie X.

Posłuchaj:

Czy poziom emerytur pozwala na godne życie? Na to pytanie w TOK FM odpowiadali nasi słuchacze.

O najnowszych prognozach ZUS i o tym jakich emerytur można się spodziewać rozmawialiśmy z Oskarem Sobolewskim, ekspertem emerytalnym w HRK Payroll Consulting.

Źródło: ZUS, Gov.pl, Money.pl, E-prawnik, "Polityka", W Gospodarce, kpi.com.pl, "Fakt", Business Insider