Od Mussoliniego do Poroszenki. Kontrowersje wokół Orderu Orła Białego
Prezydent Karol Nawrocki chce odebrać Wołodymyrowi Zełenskiemu Order Orła Białego, przyznany trzy lata temu. Dotąd odznaczenie to odebrano tylko jednej osobie, choć wśród jego laureatów są także kontrowersyjne postacie, wobec których nigdy nie wszczęto takiej procedury.
- dlaczego prezydent Karol Nawrocki chce odebrać Order Orła Białego Wołodymyrowi Zełenskiemu;
- kiedy ustanowiono Order Orła Białego i jaka jest jego historia;
- w jakich okolicznościach odebrano i przywrócono Order Orła Białego Wincentemu Witosowi;
- jakie kontrowersyjne postacie otrzymały Order Orła Białego w przeszłości.
Jednym z tematów poniedziałkowego posiedzenia Kapituły Orderu Orła Białego jest propozycja prezydenta Karola Nawrockiego w sprawie odebrania Orderu Orła Białego prezydentowi Ukrainy. To w związku z nadaniem przez niego jednej z jednostek wojskowych imieniem "Bohaterów UPA" - formacji odpowiedzialnej za śmierć około 50 tys. Polaków na Wołyniu w latach 1943-1945. Najwyższe odznaczenie państwowe Wołodymyrowi Zełenskiemu nadał 5 kwietnia 2023 r. ówczesny prezydent RP Andrzej Duda w "uznaniu znamienitych zasług w pogłębianiu przyjaznych i wszechstronnych stosunków między Polską a Ukrainą, za rozwijanie współpracy na rzecz demokracji, pokoju i bezpieczeństwa w Europie oraz niezłomność w obronie niezbywalnych praw człowieka".
Gdyby Zełenskiemu odebrano Order Orła Białego, byłby on drugą w historii postacią, wobec której dokonano takiego gestu.
Order Orła Białego - krótka historia
Order Orła Białego to najstarsze i najwyższe odznaczenie państwowe Rzeczypospolitej Polskiej, nadawane za znamienite zasługi cywilne i wojskowe dla pożytku Rzeczypospolitej, położone zarówno w czasie pokoju, jak i w czasie wojny. Order Orła Białego został ustanowiony 1 listopada 1705 roku przez króla Polski Augusta II Mocnego na zamku w Tykocinie.
Od króla Augusta II order otrzymywali jego stronnicy, którzy wiernie stali przy Wettynie w czasach wojny północnej, gdy pozycja władcy w Polsce była bardzo słaba. Za rządów Augusta III i potem Stanisława Augusta Poniatowskiego odznaczenie nadawano na rozkaz carycy Katarzyny II jej faworytom, co jest dowodem na to, że posiadanie go straciło na znaczeniu.
Swój prestiż Order Orła Białego odzyskał po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W 1921 r. - decyzją Sejmu - przestał być odznaczeniem carskim i stał się polskim odznaczeniem państwowym. W okresie międzywojennym nadany został 24 obywatelom polskim i 88 cudzoziemcom.
Po 1939 roku, czyli wybuchu II wojny światowej, order nadawano bardzo rzadko. Rząd RP na obczyźnie uhonorował nim sześciu Polaków m.in. Eustachego Sapiehę oraz czterech cudzoziemców m.in. kard. Carlo Chiarlo. Był moment, gdy rozważano przyznanie Orderu Orła Białego Józefowi Stalinowi, przywódcy ZSRR.
W 1960 r. - w okresie Polskiej Republiki Ludowej (PRL) Order Orła Białego został zniesiony. Miano najwyższego odznaczenia państwowego zyskał wówczas ustanowiony w 1949 r. Order Budowniczych Polski Ludowej.
Do ponownej restytucji Orderu Orła Białego doszło po upadku komunizmu - w 1992 r. Wśród pierwszych osób, które otrzymały to odznaczenie od ówczesnego prezydenta Lecha Wałęsy był papież Jan Paweł II oraz król Szwecji Karol XVI Gustaw.
Odebranie i przywrócenie Orderu Orła Białego Wincentemu Witosowi
Jedyną osobą w 300-letniej historii odznaczenia, której Order Orła Białego został formalnie odebrany, był Wincenty Witos - trzykrotny premier i działacz ruchu ludowego. Witos otrzymał Order Orła Białego mocą dekretu z 11 lipca 1921 roku, będąc jednym z pierwszych kawalerów tego orderu w okresie międzywojennym. W 1932 roku został go pozbawiony na skutek wyroku zapadłego w przeprowadzonym na polecenie Józefa Piłsudskiego procesie brzeskim, w którym sądzono przeciwników autorytarnych rządów sanacji.
Odznaczenie Witos odzyskał w 1939 r., kilka tygodni po wybuchu drugiej wojny światowej, na podstawie dekretu podpisanego przez pierwszego prezydenta RP na uchodźstwie, Władysława Raczkiewicza. Choć order został formalnie Witosowi przywrócony, fizycznie nigdy go nie odzyskał. Dopiero w 2011 r. prezydent Bronisław Komorowski przekazał insygnia Orderu Orła Białego prawnukowi Witosa, Markowi Steindelowi, podczas Dożynek Prezydenckich w Spale.
Kontrowersyjni kawalerowie Orderu Orła Białego
Na liście uhonorowanych Orderem Orła Białego nadal widnieje wiele osób, które - delikatnie rzecz ujmując - nie zapisały się w pamięci Polaków pozytywnie, a którym odznaczenie nie zostało odebrane ani za życia, ani pośmiertnie. Są to m.in.
caryca Katarzyna II Wielka, która zainicjowała wszystkie trzy rozbiory Rzeczypospolitej (odznaczona w 1787 r.), przywódca faszystowskich Włoch Benito Mussolini (1923 r.), zięć Mussoliniego i jego niedoszły następca Galeazzo Ciano (1938 r.), czy kolaborujący z Hitlerem Regent Królestwa Węgier Miklós Horthy (1929 r.).
Jeżeli chodzi o najnowszą historię Polski, warto wspomnieć o dwóch kontrowersyjnych postaciach. W 2002 r. prezydent Aleksander Kwaśniewski nadał Order Orła Białego Gerhardowi Schröderowi, wtedy kanclerzowi Niemiec, dziś znanego z prokremlowskich sympatii. W 2014 r. natomiast prezydent Bronisław Komorowski odznaczył orderem Petra Poroszenkę. Poroszenko - wówczas będący dopiero od kilku miesięcy prezydentem Ukrainy, miał już na swoim koncie podpisanie ustawy nadającej członkom UPA status bojowników o wolność. "Jest to wiadomość szokująca" - komentował w 2015 r. nadanie Poroszence Orderu Orła Białego ks. Tadeusz Isakowicz-Zaleski.
Posłuchaj:
Gościem "Wywiadu Politycznego" w TOK FM był gen. Stanisław Koziej, były szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego oraz członek Fundacji im. Kazimierza Pułaskiego, który analizował aktualną sytuację geopolityczną związaną z wojną w Ukrainie. Ekspert w rozmowie z Maciejem Kluczką odniósł się do wizyty Kyryło Budanowa w Polsce, wskazując na konieczność ugaszenia "pożaru" wywołanego kontrowersjami wokół upamiętniania formacji UPA, co jest kluczowe dla zachowania zbieżnych interesów strategicznych obu państw.
Kapituła Orderu Orła Białego zbiera się dziś w sprawie wniosku prezydenta Nawrockiego o odebranie odznaczenia Wołodymirowi Zełenskiemu. Jakie są przesłanki prawne, kto ma decydujący głos i czy premier może zablokować tę decyzję? O procedurze i historycznym tle sporu o UPA rozmawiamy z doktorem Michałem Przeperskim, historykiem z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk.
Źródło: tokfm.pl, TOK FM, PAP, Wikipedia, Onet
