Co trzeba wiedzieć o wypadkach na nartach. Najczęstsze urazy na stoku

Najczęstsze urazy na stoku

Na urazy podczas uprawiania sportów zimowych mogą być narażone wszystkie części ciała amatorów białego szaleństwa. Jak zauważa dr n. med. Tomasz Kowalski, specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu, zastępca ordynatora Oddziału Ortopedii i Traumatologii w Szpitalu Carolina, narciarze uszkadzają przede wszystkim kończyny dolne, a obrażenia obejmują najczęściej staw kolanowy, kość piszczelową, staw skokowy, czy biodra.

- Siła skrętna, która pojawia się podczas jazdy, jest znacznie wyższa u narciarzy niż u snowboardzistów, a ponieważ nasze stawy i kości są najbardziej wrażliwe właśnie na mechanizmy skrętne, w rezultacie urazy częściej obejmują podudzia i kolana – wyjaśnia dr Tomasz Kowalski.

dr n. med. Tomasz Kowalski_Szpital Carolina

materiały promocyjne Szpital Carolina

Mniej urazów wśród narciarzy dotyka kończyny górne, ale jeśli mają miejsce, przeważnie obejmują obręcz barkową, staw ramienny i staw panewkowo-ramienny. Inaczej jest w przypadku kontuzji snowboardzistów – u nich większość urazów obejmuje właśnie górną część ciała, a różnice wynikają z rodzaju wykorzystywanego sprzętu sportowego w każdej z tych dyscyplin i sposobu osadzaniu w nim nóg. U snowboardzistów, u których obie kończyny są przytwierdzone do deski, skręceń jest mniej. Oni z kolei upadając lecą bezwładnie, a nie mając możliwości asekuracji czy amortyzacji siły upadku nogami, uderzają bezpośrednio rękami, łokciami, barkami i to właśnie te części ciała często sobie uszkadzają.

Charakterystyka częstych urazów

• Kontuzje kolan

Dr j. Richard Steadman, amerykański chirurg ortopeda powiedział kiedyś, że jeśli ktoś chciałby wymyślić urządzenie do celowego uszkadzania wiązadła krzyżowego kolana, to takim urządzeniem mogłyby być właśnie narty. Dr hab. n. med. Przemysław Krakowski wyjaśnia, że więzadło to konglomerat włókien kolagenowych rozpiętych pomiędzy kośćmi, które utrzymuje pomiędzy nimi odpowiednie odległości. Uniemożliwia zbyt dalekie przesuwanie się kości względem siebie w stawach.

- Urazy narciarskie bardzo często doprowadzają do urazów więzadłowych, gdy kości wytrzymują, natomiast połączenia pomiędzy kośćmi, jakimi są więzadła, już nie – tłumaczy dr Krakowski. Zerwanie wiązadła to jedno z najczęstszych urazów kolan. Pomimo tego, że taka kontuzja może nawet pozwolić narciarzowi samodzielnie wrócić do domu, to jest to bardzo poważny uraz, powodujący nierzadko późniejsze, nawet wieloletnie problemy. Często wymaga leczenia operacyjnego, które polega na przeszczepieniu w uszkodzone kolano ścięgien np. pobranych z innego miejsca w ciele pacjenta, lub zastosowanie protezy syntetycznej, a następnie długotrwałej rehabilitacji.

dr hab. n. med. Przemysław Krakowski_Szpital Carolina

materiały promocyjne Szpital Carolina

• Kontuzje obręczy barkowej

Na obręcz barkową składa się obojczyk, kość ramienna, łopatka. Często mówi się o wybitym barku, choć ortopedzi takie przemieszczenie nazywają zwichnięciem barku. Uraz polega na tym, że kość ramienna wyskakuje ze stawu, a podczas kontuzji może nastąpić urwanie więzadeł, ścięgien lub może dojść do złamania kości.

- W części urazów gdy bark wyskakuje, nie da się go nastawić samoistnie, kości pozostają poza stawem i wymagają manipulacji, czyli tzw. repozycji w warunkach szpitalnych, wykonanej przez lekarza – opisuje ortopeda i dodaje, że pacjent z takim urazem nie może wykonać ręką żadnego ruchu i odczuwa silny ból.

• Złamanie obojczyka

W obrębie kończyn górnych złamaniom najczęściej ulega obojczyk, spajający tors z kończyną górną. Złamaniu obojczyka może towarzyszyć przemieszczenie, co wymaga już leczenia operacyjnego.

• Wybicie kciuka

Mechanizm wybicia kciuka jest tak typowym urazem narciarskim, że nawet otrzymał nazwę: kciuk narciarza. Uraz powstaje najczęściej podczas upadku, gdy kciuk wygina się do boku. W tym przypadku także dochodzi do uszkodzenia więzadła, a czasami nawet do niedużego złamania.

Czy złamana na nartach kość zrośnie się sama? Które kontuzje wymagają operacji?

Dr hab. n. med. Przemysław Krakowski – specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu w Szpitalu Carolina wyjaśnia w rozmowie z Ewą Podolską, że złamana kość potrafi sama się zrosnąć. Mimo to interwencja lekarza w postaci zabiegu chirurgicznego może okazać się niezbędna.

- Problem pojawia się wtedy, jeżeli kość jest ustawiona nieanatomicznie, co wpływa na mechanikę chodu, czyli na to jak się poruszamy i może doprowadzić do rozwoju zmian zwyrodnieniowych – wyjaśnia ekspert i podkreśla, że nadrzędnym celem zabiegów operacyjnych przy złamaniach jest doprowadzenie do zrostu kości w anatomicznym ustawieniu.

Drugim powodem przeprowadzania zabiegów chirurgicznych przy złamaniach kości, które tak czy inaczej, same się zrosną w ciągu około 6 tygodni, jest to, że w okresie złamania nie jesteśmy w stanie obciążać kończyny, stanąć na niej czy poruszać nią. Przez ten czas musielibyśmy więc chodzić w unieruchomieniu, chociażby gipsowym. Interwencja chirurga ortopedy, pozwala na szybsze połączenie, ustabilizowanie i utrzymanie kości w odpowiednim – anatomicznym – ustawieniu.

Inne kontuzje niepolegające na złamaniach, mogą także wymagać leczenia operacyjnego

- Na przykład więzadło poboczne, przyśrodkowe w kolanie w większości wypadków leczone jest w unieruchomieniu, za pomocą metod zachowawczych, bez operacji. Za to zerwane więzadło krzyżowe przednie w kolanie, praktycznie zawsze wymaga leczenia operacyjnego, ponieważ samo się nie zagoi – wyjaśnia dr hab. n. med. Przemysław Krakowski.

Jeszcze inaczej leczone są kontuzje stawów, w których w trakcie urazu została uszkodzona powierzchnia stawowa, pokryta chrząstką stawową umożliwiającą człowiekowi wykonywanie, bezbolesnych i płynnych ruchów. – To jest wyjątkowa, bardzo ciekawa tkanka o właściwościach lekko sprężystych, która niestety sama się nie regeneruje – opisuje ortopeda – W przypadku złamania i nieodtworzenia powierzchni stawowej, bardzo szybko pojawia się degradacja chrząstki stawowej i rozwój zmian zwyrodnieniowych uniemożliwiających funkcjonowanie. Lekarz dodaje, że zmiany zwyrodnieniowe stawów są jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności na świecie.

Skręcenie i zwichnięcie – czy to także niebezpieczne urazy?

Skręcenie i zwichnięcie to całkowicie różne kontuzje:

• Skręcenie polega na naderwaniu bądź zerwaniu wiązadeł, przy czym powierzchnie stawowe nadal pozostają w kontakcie ze sobą.
• Zwichnięcie powoduje, że powierzchnie stawowe tracą ze sobą kontakt, co wymaga bardzo szybkiego przywrócenia stanu anatomicznego, czyli wykonania przez specjalistę repozycji stawu. Zwłoka w wykonaniu takiego zabiegu może powodować, że zwichnięty staw zaczyna naciskać na naczynia krwionośne, nerwy, tkanki i może prowadzić do uszkodzenia tętnicy podkolanowej, co zdarza się w 30 procentach przypadków zwichnięcia stawu kolanowego.

Ortopedyczne zabiegi operacyjne nie zawsze przeprowadzane są w znieczuleniu ogólnym, popularnie zwanym narkozą. Jak wyjaśnia dr Krakowski jeśli nie ma potrzeby stosowania znieczulenia ogólnego, nowoczesna ortopedia posługuje się innymi metodami znieczulenia pacjenta i wykonania zabiegu w sposób dla niego komfortowy i bezbolesny.

- Większość zabiegów na kończynach dolnych wykonujemy w znieczuleniu podpajęczynówkowym, które odcina całkowicie czucie i możliwość ruchu mniej więcej od pępka w dół. Aby przedłużyć działanie znieczulenia w okresie pooperacyjnym, stosujemy z kolei bloki regionalne, czyli blokujemy konkretne nerwy zaopatrujące czuciowo operowany staw – wyjaśnia chirurg ortopeda. Podobne blokowanie nerwów splotowych i regionalnych anestezjolodzy wykonują w kończynach górnych.

Jak szybko należy udać się do lekarza? „Przy większości urazów dużą rolę odgrywa czas"

Według rozmówcy Ewy Podolskiej większość złamań, o ile miejsce zostało odpowiednio unieruchomione, nie wymaga bardzo pilnej wizyty u lekarza. Niektóre złamania, np. kości piszczelowej, operowane są dopiero po jakimś czasie od urazu, często po tygodniu, a nawet dwóch, gdy ustąpi obrzęk.

Jednak te polegające na amputacjach, uszkodzeniu naczyń krwionośnych czy nerwów, zawsze wymagają pilnej interwencji lekarza.

- Czas jest istotny wszędzie, ale w zależności od konkretnej sytuacji klinicznej stosujemy różne widełki czasowe – wyjaśnia lekarz.

Czas w znacznym stopniu wpływa także na sprawność kontuzjowanej i zabezpieczonej kończyny. Według dr. Krakowskiego już po tygodniu unieruchomienia zaczynają zanikać u pacjenta mięśnie, a każdy kolejny tydzień unieruchomienia lub nieobciążania, wzmaga odwapnienie kości, osłabienie mięśni czy zniesienie odruchów, które są wykorzystywane podczas chodzenia. Mogą pojawiać się przykurcze. Z tego powodu, w nowoczesnej ortopedii skraca się czas, gdy kończyna jest wyłączana z użytku.

- Staramy się umożliwić pacjentowi jak najszybsze, bezpieczne wprowadzenie ruchu i włączenie rehabilitacji – informuje dr hab. Przemysław Krakowski. Pacjenci lekarza ortopedy często rozpoczynają rehabilitację, pod okiem specjalistów, już 2-3 dni po operacji.

Pierwsza pomoc po kontuzji. „Kontuzjowaną kończynę warto trzymać wyżej"

Dr Karolina Stępień, specjalistka ortopedii i traumatologii narządu ruchu, reprezentująca Szpital Carolina uściśla, że mówiąc o urazie, mamy na myśli nagłe wydarzenie w wyniku którego doznajemy kontuzji.

Po urazie nie zawsze musimy od razu udać się do lekarza. Według ekspertki w pierwszej kolejności trzeba przyjrzeć się miejscu kontuzji, usunąć ubrania czy obuwie, które mogłyby je uciskać oraz sprawdzić ruchomość kończyny i bolesność urazu. Jeśli pojawia się niewielki obrzęk, trzeba obserwować, czy nie zmienia się i nie powiększa.

Jeśli natomiast opuchnięcie jest bardzo duże, pojawiła się deformacja, czy ból jest na tyle intensywny, że po zażyciu prostych środków przeciwbólowych nie przechodzi, wtedy należy czym prędzej udać się do lekarza.

W większości konsultacji ortopedycznych po urazie jest wykonywany rentgen, jednak nie zawsze jest zalecany. Lekarz po przeprowadzaniu wywiadu, ocenie stanu chorego i badaniu przedmiotowym urażonego miejsca, może uznać, że prześwietlenie RTG nie jest potrzebne.

Są też sytuacje, w których lekarz stwierdza, że dany rodzaj kontuzji wymaga przeprowadzenia kontroli po upływie tygodnia czy dwóch. W tych przypadkach rozmówczyni Ewy Podolskiej radzi, żeby zastosować się do zaleceń i stawić na ponowne badanie zabierając ze sobą całą dokumentację otrzymaną po wcześniejszych badaniach czy zabiegach.

lek. Karolina Stępień, Szpital Carolina

foto: Gabriel Gmurczyk, materiały promocyjne Szpital Carolina

Dr Karolina Stępień podpowiada też jak obchodzić się bolącym miejscem – W ortopedii mamy taką zasadę, którą można zastosować do większości urazów. Chodzi o wysokie układanie. Jeśli to jest ręka, noga to staramy się ją unieść i trzymać wyżej oraz stosować zimne okłady. Dzięki takiemu działaniu krew nie napływa do uszkodzonego miejsca i zapobiega to narastaniu obrzęku. Warto też chronić uszkodzoną nogę czy rękę, nie obciążać jej. – To najprostsze, najskuteczniejsze postępowanie przeciwobrzękowe, co wpływa też na mniejsze dolegliwości bólowe – tłumaczy ekspertka.

W pierwszych momentach po urazie można korzystać z temblaków, ortez czy kul – wszystkie one mają za zadanie odciążać i ochraniać kontuzjowane miejsca, jednak zawsze należy zwracać uwagę, aby urażone obszary nie były przez nie uciskane.

Leki przeciwbólowe i kompletowanie apteczki przed wyjazdem na narty

- Środki przeciwbólowe są dla ludzi – uważa dr Karolina Stępień i podpowiada, żeby nie cierpieć niepotrzebnie, myśląc, że wzięcie ogólnie dostępnych środków przeciwbólowych może zaszkodzić pacjentowi, czy zamaskować objawy przed badaniem lekarskim. Należy brać je zgodnie z zalecanym dawkowaniem, a stwierdzenie faktu, że nie działają w konkretnej sytuacji i ból staje się trudny do zniesienia, pomimo wzięcia leków, może dawać dodatkową wskazówkę lekarzowi na temat rozległości urazu i powagi sytuacji.

Z kolei przygotowując się do wyjazdu zimowego, warto zabrać ze sobą odpowiednio zaopatrzoną apteczkę. Lekarka radzi, aby wyposażyć ją w zimny kompres tzw. cold pack – to sprzedawany w aptece żel, który można schłodzić w lodówce i używać jako kompres na urazy. Przydadzą się też dostępne bez recepty leki przeciwbólowe jak paracetamol, ibuprofen, czy maść przeciwbólowa. Osoby, które mają już jakieś schorzenia ortopedyczne np. zwyrodnienia stawu kolanowego czy barku, a także inne dolegliwości, które wcześniej wystąpiły i wymagały stosowania mocniejszych leków zaleconych przez lekarza, powinny się w takie preparaty zaopatrzyć ponownie przed wyjazdem.

Im lepsze przygotowanie, tym mniej kontuzji. Ważny jest też kask i nowoczesny sprzęt sportowy

- Nie na wszystko na stoku mamy wpływ, ale są takie aspekty, do których możemy się przygotować, począwszy od poprawy wydolności fizycznej, odpowiedniego wzmocnienia mięśni, czy rozciągnięcia – radzi dr n. med. Tomasz Kowalski – specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu – Dlatego na kilka tygodni przed sezonem narciarskim warto zadbać o to, żeby się wzmocnić. Proste przysiady, pompki czy elementy strechingu pomogą przygotować się wyjazdu i spowodują, że ciało będzie lżej przyjmować urazy.

Według dr. Kowalskiego na mniejszą ilość urazów na stoku wpływają też zmiany, jakie możemy obserwować na przestrzeni lat w produkcji sprzętu sportowego. Znacząco wpłynęły one na poprawę statystyk medycznych dotyczących urazów narciarzy.

- W przeszłości buty narciarskie były stosunkowo niskie, sięgały tuż za kostkę i były luźniejsze, przez co wszelakie skręcenia koncentrowały się na stawie skokowym i na podudziu, czyli kości piszczelowej, dlatego tych złamań podudzia było znacznie więcej – opisuje dr Tomasz Kowalski.

Według eksperta nawet 20 proc. wszystkich urazów stanowiły wtedy złamania podudzia. W ostatnich dwóch dekadach buty narciarskie stały się dużo sztywniejsze, dziś sięgają niemal pod kolano. Pozwalają na zgięcie stawu skokowego jedynie do góry i do dołu, blokując go. To powoduje, że siły skrętne generowane podczas upadku omijają wspomniane miejsca i przechodzą wyżej, do kolejnego luźnego i niezabezpieczonego stawu, czyli do stawu kolanowego.

- Stąd jest większa ilość urazów skrętnych stawu kolanowego, przy mniejszej ilości złamań kości podudzia – tłumaczy ekspert.

Także wiązania na przestrzeni lat zmieniły się. Dziś obowiązują standardy ISO, które regulują siłę wypięcia wiązania, co powoduje, że nowoczesne i dobrze dopasowane łączenia butów i nart pozwalają uniknąć wielu urazów, którymi w przeszłości kończyły się upadki w nartach.

Inną ważną zmianą, związaną zarówno z poprawą jakości sprzętu, jak i przepisami oraz nawykami narciarzy jest powszechna dziś jazda w kasku. Współczesne kaski są wygodne, pozwalają uniknąć urazów głowy i bardzo poprawiły ogólne bezpieczeństwo narciarzy i snowboardzistów na stoku.

Zwolennicy sportów zimowych powinni więc używać nowoczesnego sprzętu sportowego, wybierać zaawansowane modele butów, wiązań i bezwzględnie jeździć w kasku. Ważne jest też dobre przygotowanie fizyczne organizmu do planowanych aktywności i podejmowanego wysiłku. Dr Tomasz Kowalski przytacza statystyki, z których wynika, że aż 60 proc. wszystkich urazów na stoku powstaje podczas jazdy, gdy narciarz jest w ruchu. Z kolei 10-15 proc. ma związek ze skokami i dotyka z reguły snowboardzistów.

Amatorzy sportów zimowych powinni też posiadać wiedzę na temat tego, jak zachować się na nartostradzie, jakie panują zasady poruszania się po niej. Jak zauważa ekspert, zdarzają się bowiem przypadki, gdy uraz powstaje w wyniku zderzenia z innym uczestnikiem ruchu na stoku, także wtedy, gdy poszkodowany stał z boku i ktoś w niego wjechał.

Z kolei w sytuacji, gdy dojdzie już do wypadku, nieocenione mogą okazać się znajomość zasad udzielenia pomocy zaraz po zdarzeniu oraz umiejętność oceny powagi sytuacji i skali urazu, co pozwala stwierdzić, czy niezbędna jest pilna konsultacja z lekarzem.