Polscy ochotnicy na wojnie domowej w Hiszpanii. “Byli przyjmowani jak własne dzieci”
"Włodzimierz Popławski, wysłany na przeszpiegi do strefy republikańskiej, donosił o powszechnym przekonaniu, wedle którego obecność dąbrowszczaków w Madrycie, a więc na tyłach frontu, miała oznaczać, że sytuacja jest spokojna. Ich nieobecność w mieście była zaś oznaką, że na froncie dzieje się źle - skoro wysłano tam Polaków". Publikujemy fragment książki Jeremiego Galdameza Munoza pt. "Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej".
Poniższy fragment pochodzi z książki autorstwa Jeremiego Galdameza Munoza pt. "Mieliśmy w sobie płomień. Polscy ochotnicy w hiszpańskiej wojnie domowej", ktora ukazała się 28 października 2026 roku nakładem wydawnictwa Czarne.
W drodze do Hiszpanii
Utworzenie Brygad Międzynarodowych było jedynie sformalizowaniem faktu dokonanego - napływu do Hiszpanii coraz większej liczby ochotników gotowych walczyć w obronie republiki.
17 października 1936 roku, a więc równo trzy miesiące od wybuchu konfliktu, premier Hiszpanii, socjalista Largo Caballero, przyjął delegację komunistów, w skład której weszli: Włoch Luigi Longo "Gallo", Francuz Pierre Rebière oraz Polak Bolesław Krzykalski ("Stefan Wiśniewski"). Przedłożyli oni propozycję Kominternu (Międzynarodówki Komunistycznej) dotyczącą zorganizowania oddziałów złożonych z zagranicznych ochotników. Caballero miał opory przed przyjęciem oferty komunistów, obawiał się rosnących wpływów rywali politycznych, których mocodawcą była Moskwa. Ostatecznie jednak w imieniu rządu hiszpańskiego dał inicjatywie zielone światło. Każda pomoc była na wagę złota - Republika Hiszpańska znalazła się w fatalnym położeniu militarnym. Rebelianci kierowali się na Madryt, a siły zbrojne republiki, pozbawionej scentralizowanej armii, wciąż opierały się na milicjach robotniczych. Europejskie demokracje odwróciły się od Hiszpanii, umywając ręce i odmawiając sprzedaży broni obu walczącym stronom. Z jednej strony kraje te obawiały się, że wybuchnie tam rewolucja proletariacka, z drugiej - że konflikt rozleje się na cały kontynent. Starały się więc, by wojna pozostała sprawą samych Hiszpanów.
We wrześniu 1936 roku pod przewodnictwem Francji i Wielkiej Brytanii powołany został Komitet Nieinterwencji, skupiający również III Rzeszę, Włochy oraz Związek Radziecki. Gdy ten ostatni zorientował się, że Hitler i Mussolini nic sobie nie robią z obowiązującego embarga na broń i od pierwszych dni konfliktu aktywnie wspierają hiszpańskich nacjonalistów, ogłosił, że czuje się zwolniony z przestrzegania porozumienia. W październiku do republikańskich portów zaczęły zawijać statki z nowoczesnymi czołgami T‑26 - a za nimi przybywali radzieccy doradcy wojskowi. Przez cały okres wojny domowej przewinie się ich nieco ponad dwa tysiące, wraz z czołgistami, lotnikami, funkcjonariuszami służb specjalnych i tłumaczami. (...)
Polska także przystąpiła do komitetu, równocześnie jednak potajemnie handlowała bronią i amunicją zarówno ze stroną nacjonalistyczną, jak i republikańską. Polskie granaty znajdowane przez dąbrowszczaków we frankistowskich okopach były wykorzystywane przez prasę żołnierską w Hiszpanii do ataków na rząd II RP oraz jako dowód na jego "faszystowski" charakter. Jednocześnie poseł RP w Lizbonie informował, że "władze powstańcze przypisują Polsce sympatię do Republiki, ponieważ znajdowano u czerwonych broń i amunicję pochodzenia polskiego".
Na bazę Brygad Międzynarodowych zostało wybrane Albacete, nieduże miasto w regionie Kastylia‑La Mancha, gdzie już wcześniej kilkuset ochotników z Francji, a wśród nich ponad setka Polaków, oczekiwało na włączenie do walki. 22 października 1936 powstała pierwsza Brygada Międzynarodowa, na którą składało się kilka batalionów: francusko- belgijski imienia Komuny Paryskiej, niemiecko- austriacki imienia Edgara André - komunisty więzionego w III Rzeszy i straconego w listopadzie tego samego roku - włoski imienia Giuseppe Garibaldiego oraz utworzony dwa dni później polski imienia Jarosława Dąbrowskiego. Szeregi tego ostatniego wypełnili antyfaszyści pochodzący z Polski, którzy walczyli dotychczas w milicjach, jak również ci świeżo przybyli znad Sekwany. W pierwszych miesiącach Brygady Międzynarodowe pełniły funkcję oddziałów uderzeniowych. Rzucano je na najważniejsze odcinki - gdy szturmem trzeba było przerwać front albo bronić jego linii pod naporem frankistów. Szczególną bojowością mieli się cieszyć właśnie ochotnicy pochodzący z Polski, posyłani do najpoważniejszych zadań. Po wojnie dąbrowszczacy z nieskrywaną dumą będą podkreślać, jak istotną rolę odegrali w hiszpańskim konflikcie, i ta opinia niekoniecznie była wytworem ich wybujałego ego. O bohaterstwie Polaków mówiło się już w latach trzydziestych w Hiszpanii. Jeden ze współpracowników polskiego wywiadu wojskowego, Włodzimierz Popławski, wysłany na przeszpiegi do strefy republikańskiej, donosił o powszechnym przekonaniu, wedle którego obecność dąbrowszczaków w Madrycie, a więc na tyłach frontu, miała oznaczać, że sytuacja jest spokojna. Ich nieobecność w mieście była zaś oznaką, że na froncie dzieje się źle - skoro wysłano tam Polaków. "W Hiszpanii było takie powiedzenie: z Polakami w ataku i z Niemcami w obronie faszyzm nie przejdzie!" - mówił po latach dąbrowszczak Szymon Zajdow. (...)
Hiszpanie wobec Polaków
Hiszpania śliczny kraj i przestronny. Góry i doliny, na dolinach rosną lasy pomarańczowe, a na górach starożytne zamki, a w nich siedzą zamknięci ci, co do niedawna ten lud wyzyskiwali, który dziś gospodarzy […]. Miasta tu są piękne, ludzie dobrzy jak w Polsce i tacy prości, tylko drobni i bruneci.
- opisywał swoje wrażenia w liście do rodziny pewien dąbrowszczak.
Quiz: Tymi wydarzeniami żyła Polska i świat. Rozwiąż quiz TOK FM!
Ukończ quiz i odbierz nagrodę do -40% na TOK FM Premium!
Zniżka zależy od uzyskanego wyniku.
Promocje nie łączą się.
Polacy byli zauroczeni Hiszpanią, jej krajobrazami i samymi Hiszpanami - chyba nie mogło być inaczej po przyjęciu, jakie im zgotowano na każdym kroku. Antoni Chrost opowiadał, że gdziekolwiek międzynarodowcy chcieli za coś zapłacić: za fryzjera, za obiad w restauracji, to okazywało się, że rachunek został już uiszczony przez Hiszpana. "Kto zapłacił? Człowiek czuje się obrażony. Tam siedzi w kolejce jakiś, do góry podnosi pięść, salud, pozdrawia. Jak ten naród było nie kochać?". Lucjan Wach zwracał się do towarzyszy: "Ja nie żałuję, żem przyjechał do Hiszpanii, z tej racji: 1) ponieważ wiedziałem, za jaką sprawę jadę; po drugie, że jest czego bronić w Hiszpanii, bogactwa kraju i narodu, który jest tak przyjemny dla nas, że ja wprost nie wierzyłem przedtem". Pewien dąbrowszczak powie, że ochotnicy byli przyjmowani przez naród hiszpański jak własne dzieci.
Wraz z upływem czasu zdarzały się jednak odmienne reakcje. Gabriel Ersler wspominał, jak pewien młody oficer hiszpański poczynił przy nim następujący komentarz: "Dlaczego wysyła nam się tutaj obcokrajowców? Kto ich prosił, żeby przyjeżdżali do Hiszpanii? Po co oni nam tu zawracają głowę?". Z niechęcią, a nawet wrogością ludności cywilnej dąbrowszczacy zetkną się w katalońskim mieście portowym Tortosa, gdzie silne były wpływy anarchistów - to właśnie w tym upatrywano źródeł negatywnego nastawienia do interbrygadzistów. "Kiedy prosiło się mieszkańców o wypożyczenie jakichś statków, nie mieli ich nigdy. Chłopi często odmawiali sprzedaży swych produktów, chociaż mieli je w nadmiarze. W kinach, teatrach i kawiarniach międzynarodowcy spotykali się z obojętnością publiczności" - odnotował Seweryn Ajzner.
Janina Majler ze służby medycznej Brygad Międzynarodowych we wspomnieniach podkreśla, że Hiszpanie określali ochotniczki i ochotników z zagranicy nie mianem extranjeros, międzynarodowcy: "słowo to miało bogatą treść". "Być może czas, który minął, upiększył wrażenia - zastrzegała - być może działały wówczas pewne ideologiczne i emocjonalne katalizatory dokonujące pożądanej selekcji, ale wszędzie czułyśmy się otoczone specjalnymi względami". I dodawała:
Kontakty z Hiszpanami - zwłaszcza chorymi - podważały całkowicie nasze, nie wiadomo zresztą skąd zaczerpnięte, wyobrażenia o tak zwanym charakterze narodowym Hiszpanów. Wbrew naszym oczekiwaniom ci chłopi i robotnicy byli bardzo powściągliwi, cierpliwi i pełni rezerwy. Dzielnie znosili cierpienia i wdzięczni nam byli za każdą, należną im zresztą przysługę. Odnosili się do nas z wielkim szacunkiem, trochę po rycersku, aczkolwiek mówili nam na "ty" i po imieniu, albo zwracali się do nas "guapa" (moja piękna) czy też "camarada" (towarzyszko).
Eugeniusz Szyr tak wspominał aklimatyzację w lokalnych warunkach:
Z trudem przywykaliśmy do klimatu i kuchni hiszpańskiej. Natomiast łatwo przyzwyczailiśmy się do… nocnego trybu życia Hiszpanów. Przesiadywaliśmy w zatłoczonych kawiarniach i pijalniach wina. Chodziliśmy do teatru, zachwycaliśmy się hiszpańskimi tańcami i pieśniami ludowymi. To był inny świat niż ten, który znaliśmy, ale już traktowaliśmy go jak nasz, własny.
Z Polską kojarzyła im się za to rzucająca się w oczy nędza ludu hiszpańskiego. Gdy wiele lat po wojnie pewna dziennikarka zapyta jednego z weteranów, czemu po przekroczeniu Pirenejów odniósł wrażenie, że naród hiszpański i polski są do siebie podobne, ten odpowie krótko: bo biedne.
Będąc jeszcze w Polsce, nie mogłem zrozumieć wielu rzeczy wynikających z komunikatów, które czytałem w "Robotniku", a mianowicie skąd się wziął tak zdecydowany opór w cywilnej ludności przeciw zorganizowanej wyprawie Mussoliniego i Hitlera. Gdybyście sami zobaczyli Hiszpanię i orkę chłopa hiszpańskiego, wyzyskiwanego od wieków przez klasę posiadającą, feudalizm, kler, dyktaturę wojskową, ten chłop poznał już wszystkie formy wyzysku, wszystkie kłamstwa i obietnice kleru, poznał już wszelkie fazy cierpień fizycznych i moralnych. Toteż gdy morderca Franco przypuścił szturm do bram Madrytu, chłop ten się ocknął, zbudziły go jęki niewinne mordowanych ofiar. Oddał wszystko, co miał, dla zwycięstwa, siebie samego oddał, mówiąc: "dziś albo nigdy". I wola zrobiła cud, wróg nie przeszedł, cofnął się jeszcze, a chłop dziś już nie mówi "No pasaran" - "Nie przejdą", ale "pasaremos adelante", to znaczy "pójdziemy naprzód".
- dzielił się swymi spostrzeżeniami w liście do rodziców socjalista Mieczysław Romaniec.
Hiszpania była dla ochotników nie tylko polem bitwy - stała się bliska ich sercu i wielu zaczęło ją traktować jako drugą ojczyznę. Górnik Antoni Pietrzyk pisał do ojca:
Żyję w wolnej i niepodległej Hiszpanii i walczę w jej obronie. Już tę ziemię pokropiłem swą krwią własną, alem ją pokochał i ona jest mi tak droga, jak Polska. A to dlatego, że pierwszy raz poczułem się wolny na tej ziemi.
Posłuchaj: