"Ukryty etat, naturalny obowiązek"? Siostry, córki, opiekunki. "Ta troska staje się kajdanami"
Los osób starszych spoczywa na barkach rodziny. Zazwyczaj kobiet: córek, synowych, wnuczek. I wydaje nam się to naturalne - o tym, dlaczego opieka nad seniorami to praca przemilczana i niedowartościowana, mówiła w TOK FM Elżbieta Łapczyńska. - Jako społeczeństwo nie mamy tego przemyślanego - dodała pisarka.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Dlaczego opiekunkami są głównie kobiety?
- Na ile wycenia się godzinę opieki nad seniorami?
- Co może pomóc w systemowej opiece nad starszymi?
"Tata upadł" - SMS-a o tej treści mężczyzna wysyła swojej siostrze. Wiadomość aktywuje w niej funkcję opiekunki: rzuca pracę, przeprowadza się (wraz z mężem) do schorowanego rodzica, użera się z ubezpieczycielem oraz lekarzami przez telefon, dba o dom, który - koniec końców - odziedziczy w połowie. Druga połowa trafi do jej brata. Ten, zadowolony z usług siostry, zapewnia, że może dalej żyć swoim życiem. To skecz z listopadowego programu Saturday Night Live, który w ciągu 4 dni ma już ponad 6 mln wyświetleń.
- Śmiałam się, ale był to śmiech z trafności przedstawienia bólu i frustracji, z którą trzeba się mierzyć - tak o "reklamie" siostry-opiekunki mówiła w rozmowie z TOK FM Elżbieta Łapczyńska, pisarka, autorka tekstu "Imagine dla opiekunek" w listopadowym miesięczniku "Znak", w którym opisała doświadczenie kobiet niosących ciężar opieki nad starszymi.
Pomijana, niezastąpiona rola opiekunki
Pisarka doceniła celność i zajadłość skeczu, bo opieka nad osobami niesamodzielnymi nadal uważana jest za "naturalny" obowiązek kobiet. - Takie przekonanie kształtuje w nas kultura. Stoją za tym tysiące lat patriarchatu, tymczasem nic nie wskazuje na to, że kobiety posiadają wrodzone predyspozycje do opieki - stwierdziła autorka "Mowy chleba" i "Bestiariusza nowohuckiego". Podała też przykład ze swojej rodziny, w której to ona pomagała w opiece nad najstarszym pokoleniem swojej matce. - Moja mama wcale nie jest wybitnie cierpliwa, jej opiekuńczość wcale nie wynika z charakteru, tylko z imperatywu, jaki sobie postawiła. Ja również nie uważam się za szczególnie dobrotliwą czy rodzinną osobę, ale sytuacja sprawiła, że daję z siebie tę troskę - tłumaczyła pisarka. A fakt, że wynika to również z empatii, nie powinien - jak podkreśliła Łapczyńska - sprawiać, że gest opieki uznajemy za bezkosztowy.
To, że społeczeństwo pomija wartość pracy opiekuńczej, ilustruje np. sytuacja po zamachu w Krakowie, gdzie życie straciła kobieta, która opiekowała się swoją ciężko chorą matką. - Mówiło się o tym, że wśród ofiar znalazła się m.in. artystka, a śmierć Doroty Baran początkowo była przemilczana - zaznaczyła Elżbieta Łapczyńska. O jej uhonorowanie upomniała się rodzina: jej siostra Joanna Kudelska przypomniała, że pani Dorota poświęcała swoje życie najbliższym.
Co, gdy starsi stają się niesamodzielni?
Co piąty Polak lub Polka spędza "drugi etat" na opiece nad starszym pokoleniem - wynika z badań Fundacji Święty Mikołaj dla Seniora. To właśnie rodzina w rządowym dokumencie "Polityka społeczna wobec osób starszych 2030" jest wskazywana jako pośrednie ogniwo między samodzielnością a niesamodzielnością polskich seniorów. - Punkt ciężkości jest postawiony na samodzielność w środowisku osób starszych, co według mnie jest mądrą polityką związana ze wsparciem w codziennych czynnościach, w przedłużaniu sprawności umysłowej i fizycznej, a dzięki temu - podwyższaniu jakości życia. Niestety, to też jest koncepcja na glinianych nogach, bo dostęp do wsparcia jest bardzo ograniczony - oceniła Elżbieta Łapczyńska. Umieszczenie bliskich w ośrodku opieki to dopiero "ostateczność" - co uznaje i dokument, i rozmówczyni TOK FM.
- Staliśmy przed tym dylematem i ciężko było się nam zmierzyć z poczuciem, że nie dajemy rady, poddajemy się i przechodzimy na stronę "wyrodnych dzieci" - wspominała Łapczyńska. - Taki jest układ społeczny, że ciężko jest "oddawać" bliskich do domów opieki. Czy to z powodów finansowych, czy to z powodu stereotypu wyrodnych dzieci - tłumaczyła pisarka. I dodała, że trzeba przyznać, że w ZOL-ach i DPS-ach nie ma wystarczająco dużo opieki. - Wierzę, że to, że jakość życia w tych ośrodkach nie jest idealna, to nie jest kwestia złej woli osób sprawujących opiekę, tylko niedofinansowania - podkreśliła.
"Troska staje się kajdanami"
Jednocześnie takie inicjatywy jak opieka wytchnieniowa to - według Łapczyńskiej - kropla w morzu potrzeb. - Nadchodzi moment, kiedy rodzina nie może już być obarczana opieką. Ta troska staje się kajdanami - mówiła autorka. Jakie widzi rozwiązania? Według niej, jako społeczeństwo powinniśmy przewartościować cele. - Marzy mi się, żeby godna starość była istotna dla nas wszystkich. Tak jak powstają inwestycje typu opera, niech powstanie dobrze zarządzany dom seniora, który jest domyślnym miejscem kilku-, kilkunastu lat dobrego życia - proponowała pisarka.
Jak argumentowała, przeciążenie jednej grupy społecznej nie przynosi nic dobrego, a systemowa - dofinansowana - opieka nad starszymi przyniesie lepszy skutek i dla społeczeństwa, i dla Skarbu Państwa. Jednak w opinii Elżbiety Łapczyńskiej sama realna wycena opieki - jak pisała w artykule "Imagine dla opiekunek", na dziś godzina opieki nad starszymi to ok. 40 zł - nie rozwiąże problemu. - Celem powinno być nie ustalanie ceny rodzinnej opieki, ale pozostawienie jest w sferze - choć nie wycenianej - to o istotnej wartości, jak dzieła kultury czy przyroda - mówiła. I chociaż - co tłumaczyła autorka - istnieją metodologiczne próby wycenienia wartości jednego drzewa, to służy to pokazaniu wartości niż wykorzystaniu w obiegu rynkowym.
- Powinniśmy myśleć o tym jako o elemencie życia społecznego: dla wartości naszej, dla wartości więzów rodzinnych i społecznych, dla ogólnie rozumianego dobrobytu. Emma Holten, na którą powołuję się w artykule dla "Znaku", pisze o ekonomii jako złudnym narzędziu ukazywania tego, co jest wartościowe, a co nie. To, co nie ma ceny, jest w ujęciu ekonomicznym bezwartościowe, a przecież istnieją dobra bezcenne. Tak jest z pracą opiekuńczą - stwierdziła Łapczyńska.
Opieka nad starszymi to mało sexy temat
Tymczasem - mimo tego, że już mamy do czynienia z tzw. srebrnym tsunami, czyli gwałtownym starzeniu się społeczeństwa - kwestia odpowiedzialnej opieki nad starszymi nadal nie jest przedmiotem dyskusji. - Na tak mało sexy temacie nikt nie zbije kapitału politycznego, bo to nie rozpala. Tematy związane z cielesnością w patriarchalnej kulturze stają się sprawami zakulisowymi: politycy się tym nie zajmują, bo mają poczucie, że to ich nie dotyczy - mówiła pisarka. W jej ocenie prywatne domy opieki nie rozwiążą problemu. - W neoliberalnych państwach panuje tendencja do prywatyzacji. Rozwój tego biznesu dąży do zysku, a nie dobra społeczeństwa - stwierdziła.
- Mamy dużo pracy do wykonania na poziomie lokalnym i rodzinnym, by do opieki włączać więcej osób. Włączanie się w życie najstarszych to wielka wartość dla wszystkich członków wspólnoty. Przynajmniej na to mamy wpływ tu i teraz - przekonywała Łapczyńska.
Źródło: TOK FM, Znak