Sekretne życie... żółwi. Posłuchaj podcastów i dowiedz się więcej! Światowy Dzień Żółwia w TOK FM

A zaczniemy już w programie OFF Czarek (od 9:00). Pierwszym będzie dr inż. Mateusz Rawski z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, ekspert i hodowca żółwi.

W Polsce żółwie spotykamy najczęściej w ogrodach zoologicznych, choć są też w domach osób prywatnych, w terrariach. Niestety zdarza się, że nieodpowiedzialni właściciele wypuszczają gady w lokalnych parkach. Zaledwie kilka dni temu w Poznaniu znaleziono żółwia z gatunku pseudemys floridiana.

Choć może się wydawać (błędnie), że takim żółwiom w naturze będzie lepiej, należy pamiętać, że zostawianie ich w parkach jest nie tylko nielegalne, ale też zagraża lokalnym gatunkom. Dużą część świata opanował amerykański żółw czerwonolicy wpisany na listę gatunków inwazyjnych.

W rozmowie z Mateuszem Rawskim pomówimy także o terrarystyce i naszym rodzimym gatunku - żółwiu błotnym. W zeszłym roku w Poznaniu znaleziono taką żółwicę w jednej z piwnic. Dzięki pomocy Rawskiego udało się ją uratować.

Jak zawsze w piątek, w OFF Czarku nie zabraknie poezji. Tym razem - dzięki Gabrieli Jeleńskiej z Ośrodka Studiów Amerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego - przeniesiemy się do Ameryki Północnej. W kulturze rdzennych ludów tego obszaru ich kontynent to właśnie "Wyspa Żółwia". A po audycji warto posłuchać archiwalnych programów o żółwiach.

Nasz żółw błotny i przywracanie populacji

Wspomniany już żółw błotny był kiedyś powszechny w całym kraju, dziś mamy tylko kilka populacji tych gadów - największe na Lubelszczyźnie i w Wielkopolsce. Dlatego naukowcy rozpoczęli prace nad przywróceniem żółwi błotnych w innych regionach. Taki program działa od lat w warszawskim zoo. Żółwie, w części obiektu, której nie mogą oglądać odwiedzający, rozwijają się w warunkach zbliżonych do naturalnych. Później są wypuszczane na terenie Mazowsza. W zeszłym roku o ponad o sześciu latach pracy na przywracaniem żółwi województwu mówił herpetolog Adam Hryniewicz.

W ślady stolicy poszło Orientarium w Łodzi. Żółwie błotne w województwie łódzkim zostały uznane za gatunek wymarły. Dzięki programowi reintrodukcji może się to zmienić. O projekcie mówiła jego koordynatorka dr Magdalena Janiszewska.

Żółw to nie prezent

Dwa lata temu powstało Stowarzyszenie Terrarystów Polskich zrzeszające miłośników gadów z całego kraju. O planach stowarzyszenia, odpowiedzialnej opiece nad żółwiami i o tym, dlaczego zwierzę nie powinno być prezentem pod choinkę mówiła Aleksandra Maluta, lekarz weterynarii, krajowa konsultant w dziedzinie chorób płazów i gadów, wiceprezes stowarzyszenia.

Żółw na gigancie. "Polska jest bezbronna"

Rok 2023 należał w mediach do żółwia jaszczurowatego. Wszystko przez znalezisko z marca - to wtedy wolontariusz z lubelskiej Fundacji Epicrates, zajmującej się porzuconymi gadami, złapał w okolicach Warszawy takiego niewystępującego naturalnie w Polsce żółwia. To bardzo silne zwierzę, które w przeciwieństwie do innych żółwi, w obliczu zagrożenia, nie chowa się do pancerza, tylko samo atakuje. Ma mocne szczęki, więc bez problemu odgryzie palec.

Media przyciągnął właśnie ten wątek, a nie on jest w tej sprawie najważniejszy. To żółw inwazyjny, wypuszczony kiedyś przez człowieka. Gada odłowił wolontariusz zamiast państwowych służb. Niewiele gmin realizuje bowiem obowiązek zapewnienia azylu dla zwierząt egzotycznych. Jak pokazuje najnowszy raport Najwyższej Izby Kontroli, Polska jest "bezbronna wobec gatunków inwazyjnych".

Sytuacja żółwi błotnych poprawia się także dzięki pracy przyrodników w terenie. W 2022 roku w programie TOK360 Adam Ozga rozmawiał z Borysem Kalą - wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Ochrony Przyrody Salamandra, kierownikiem programu Chelonia. W Wielkopolsce powstawał wtedy nowy rezerwat żółwi błotnych "Czarne Doły". W ramach przygotowań trwały odłowy żółwi ozdobnych, w tym najbardziej znanych żółwi czerwonolicych, które zagrażają rodzimej faunie i florze.

Dotychczas było o żółwiach wodno-lądowych, żyjących na kontynentach. A w morzach i oceanach żyje przecież siedem gatunków żółwi. Wiele można się o nich dowiedzieć dzięki rozmowom Ewy Podolskiej z oceanografką Mają Zamencką, która pracowała w szpitalu dla żółwi w okolicach Aten. Do ośrodka trafiają zwierzęta zranione w kontakcie z motorówką, czasem z uciętymi płetwami, czy z hakiem w pysku. Większość udaje się wyleczyć i wypuścić z powrotem do morza.

Zamencka opowiadała też o pomocy żółwiom po drugiej stronie Morza Śródziemnego - w ośrodku w Egipcie.

W kolejnej audycji wyjaśniła, jak wygląda monitorowanie gniazd żółwi morskich na plażach. Mówiła również o zagrożeniach, jakie czyhają na te gady. Przez zmiany klimatu - zamiast w kwietniu - pierwsze żółwie morskie zaczęły się wykluwać już w styczniu.

Coraz wyższe temperatury to zagrożenie dla całych populacji. Płeć żółwi determinowana jest właśnie przez temperaturę. W 2022 roku agencja Reutersa podała, że w stanie Floryda wykluwają się praktycznie wyłącznie samice. O tę sprawę Filip Kekusz pytał Bartłomieja Pogranicznego w Weekendowym Poranku TOK FM.

Najstarszy żółw lądowy skończył 192 lata

Tytuł najstarszego zwierzęcia lądowego należy oczywiście do żółwia. Żółw Jonathan, symbol wyspy św. Heleny, skończył 192 lata. Cezary Łasiczka pytał prof. Annę Wójcicką, genetyczkę z Warsaw Genomics, o to kiedy ludzie zaczną żyć na przykład po 150 lat.

W Przedpołudniu Aleksandra Kolanek - prezeska Towarzystwa Herpetologicznego NATRIX wyjaśniała, jak to się stało, że amerykańskie żółwie znalazły się w fosie miejskiej we Wrocławiu.

Wszyscy kojarzymy wielkie żółwie z Galapagos - na tych wyspach żyje kilka podgatunków żółwi słoniowych. Jeden z nich pojawił się pierwszy raz od 100 lat - chelonoidis phantasticus. O to, jak szuka się żółwi i jak to możliwe, że duży żółw skutecznie ukrywał się przez całe stulecie, Przemysław Iwańczyk pytał Piotra Piliczewskiego z Wydziału Biologii Uniwersytetu Szczecińskiego.

W "Podróżach małych i dużych" przenieśliśmy się na Galapagos. O swojej wyprawie opowiedziała dziennikarka Aleksandra Pawlicka.

Wielkie żółwie, wielka akcja

W 2020 roku na antenie TOK FM odbyła się największa w historii polskich mediów akcja z okazji Światowego Dnia Żółwia. Partnerem wydarzenia była lubelska Fundacja Epicrates, która działa w ośrodku rehabilitacji i opieki nad bezdomnymi zwierzętami egzotycznymi (w tym żółwiami), będącym częścią Lubelskiego Schroniska dla Zwierząt.

Dzień Żółwia otworzył Maciej Zakrocki rozmową z doktorem Karolem Mazurem z Muzeum Powstania Warszawskiego - o żółwiu jako symbolu Małego Sabotażu, transporcie żółwi do niemieckich restauracji i żółwiach, które trafiły do domów warszawiaków.

W audycji "Wierzę w zwierzę" Dorota Sumińska rozmawiała z Karoliną Mol Woźniak, opiekunką zwierząt w Terrarium Wrocławskiego Zoo oraz Anną Mekarską, prezes Fundacji DODO. Z programu można dowiedzieć się, jak te gady postrzegają świat, a także o tym, że wcale nie tak łatwo zapewnić żółwiom odpowiednie warunki. Poruszono też ważny problem przemytu tych zwierząt.

W audycji "Szkoda czasu na złe seriale" Anny Piekutowskiej i Zuzanny Piechowicz poruszono temat żółwi w popkulturze. Omówiono takie tytuły jak: serial "Elementary", film "Rocky", seria "Wojownicze Żółwie Ninja" i gra "Mario Bros".

W specjalnym podcaście zamieściliśmy kilka rozmów z ekspertami od gadów:

• Bartłomiej Gorzkowski - szef fundacji Epicrates, mówił o żółwiach inwazyjnych, schronisku dla żółwi i o tym, dlaczego wypuszczanie gadów do jezior to wcale nie jest dobry pomysł.
• Radosław Olszewski - kierownik Ośrodka Hodowli Zwierząt w Poleskim Parku Narodowym, odpowiedzialny za sukces programu ratowania żółwi błotnych na Lubelszczyźnie, przybliżył słuchaczom życie jedynego naturalnie występującego w Polsce żółwia.
• Aleksandra Maluta - weterynarz, specjalistka chorób zwierząt nieudomowionych z przychodni Oaza, autorka książki i wielu artykułów o żółwiach – wyjaśniła, co wiemy o żółwich zmysłach i chorobach. Mówiła też o tym, jak druk 3D pozwala ratować ranne zwierzęta.
• Wojciech Urynowicz - technik weterynarii, wykładowca, organizator polskich obchodów Światowego Dnia Żółwia w Krakowie - pokazał, że żółwie towarzyszą nam od zawsze w mitologii wielu kultur. Jako że jest kolekcjonerem różnych przedmiotów z wizerunkiem żółwia, mówił też o znaczkach, monetach i innych żółwiowych motywach.

Rozmowa o żółwiach to również rozmowa o historii i wykopaliskach. "Pierwszy prawdziwy żółw mieszkał w Polsce" - paleobiolog dr Tomasz Szczycielski opowiedział Cezaremu Łasiczce o swoim przełomowym odkryciu. W okolicach Poręby udało mu się znaleźć skorupę żółwia sprzed 215 milionów lat. To pierwszy żółw, który wykształcił pełny pancerz. Model tego żółwia można zobaczyć w Muzeum Ewolucji w Pałacu Kultury w Warszawie. W archiwum znajdą Państwo więcej rozmów o badaniach Szczygielskiego nad "kopalnymi" żółwiami.

Udanego Światowego Dnia Żółwia!