Polacy traktowali ich jak “niewolników”. “Niemcy domowi” na powojennym Śląsku

Poniższe fragmenty pochodzi z książki autorstwa Marty Hożewskiej pt. "Niedotlenienie. Opowieść o naszych niemieckich babkach", która ukazała się 28 października 2026 roku nakładem wydawnictwa Znak Literanova.

Małą literą

W pierwszym rozporządzeniu z 28 maja 1945 roku wydanym przez polskiego prezydenta Wałbrzycha Eugeniusza Szewczyka słowo "niemiec" zostało napisane małą literą. Tak samo pisano je we wszystkich dokumentach i artykułach prasowych przez pierwsze trzy lata po wojnie. Prezydent sugerował, by traktować Niemców z daleko posuniętą obojętnością, nie utrzymywać zażyłych stosunków i pod żadnym pozorem nie wchodzić z nimi w związki małżeńskie. Nieprzesiedlonym zabroniono z jednej strony noszenia jakichkolwiek oznak narodowych (swoją drogą pewnie sami się do tego nie palili), z drugiej - podszywania się pod inną nację. Dokument traktował również o obowiązującym języku (polskim) i walucie (polskim złotym, choć pomocniczą walutą był "pieniądz rosyjski i niemiecki po kursie 1 złoty polski = 1 rubel rosyjski = 2 marki niemieckie"). Informowano w nim, że oficjalnymi sztandarami są polskie chorągwie. Eksponowanie symboli innych państw miało być "karane z całą surowością prawa". To mieszczące się na jednej kartce rozporządzenie zostało zakończone enigmatycznym zdaniem: "Zarządzenie niniejsze nie dotyczy Armii Czerwonej zwycięskiej i sojuszniczej". Byli zatem wobec tego prawa równi i równiejsi.

Każdy, kto mówił po niemiecku, był dla Rosjan, dla polskich władz oraz dla nowych osadników Niemcem. Innej możliwości nie brano pod uwagę, choć wielu mieszkańców Dolnego Śląska - zwłaszcza jego wschodnich obrzeży - przyznawało się do polskiego rodowodu. Byli potomkami Polaków, którzy osiedlili się w tym miejscu w drugiej połowie XIX wieku lub przed 1914 rokiem. Ich przodkowie zawędrowali tu w poszukiwaniu pracy i lepszych warunków bytowych.

Na taki wariant nikt jednak nie był przygotowany. Aparat władzy traktował takich nie-Niemców arogancko i instrumentalnie. "Oczywiście są wśród nich wyjątki, ale to znikoma ilość; 95% autochtonów to element niepewny, który w krytycznym momencie stanąłby przeciwko nam" - charakteryzował ich wiceprezydent Wałbrzycha. A jednak mimo tej nieprzychylnej narracji tuż po wojnie nierzadko przyznawano polskie obywatelstwo rdzennym Niemcom, którzy byli w stanie wykazać swój związek z polskością. Miało to propagandowo dowodzić polskości tych terenów. W tamtym momencie oznaczało ochronę przed wysiedleniem, ale w przyszłości uniemożliwiło wyjazd do Niemiec.

Dla wszystkich wałbrzyskich Niemców świat stanął na głowie - czuli się zagubieni, wystraszeni i bezradni. Starali się być niewidoczni, nie afiszować się ze swoim językiem i żyć tak, by nie rzucać się w oczy. Ich apatia rzadko była wyrazem tęsknoty za hitlerowską władzą oraz jej ideologią, częściej przerażenia nieznaną przyszłością i braku wiedzy o wojennym losie bliskich. Czy już wtedy wiedzieli, że zgodnie z postanowieniami konferencji poczdamskiej mieli być wysiedleni z terenów byłej Trzeciej Rzeszy, które przypadły Polsce jako rekompensata za utracone ziemie na wschodzie? Raczej nie.

Jak wielką miałem jeszcze wiosną 1946 nadzieję na pozostanie w ojczyźnie - po prostu nie potrafiłem pojąć, że Śląsk może należeć do Polski - udowadnia fakt, że zastanawialiśmy się w prywatnych kręgach, jakiemu rządowi niemieckiemu będziemy podlegać po opuszczeniu miasta przez Polaków, administrujących tu czasowo. Nie dopuszczaliśmy myśli o przyłączeniu Wrocławia do Polski

- wspominał po latach niemiecki teolog ewangelicki Joachim Konrad, który 30 kwietnia 1946 roku wygłosił we Wrocławiu ostatnie kazanie w języku niemieckim.

A jednak.

Zaczęły się wysiedlenia. Niemcy najpierw nie potrafili uwierzyć, że będą musieli opuścić swój Heimat. Ci, którzy nie uciekli razem z wycofującym się wojskiem, chcieli zostać na swoim. Pocieszali się myślą, że nowa granica nie jest jeszcze ostatecznie ustalona. Ci pochodzący ze środowisk lewicowych i chadeckich, represjonowani przez NSDAP, pisali do władz prośby o zatrzymanie, proponowali współpracę i lojalność. Do czasu.

Żyło się niepewnie i coraz mniej bezpiecznie. Niemki i Niemcy starali się nie wychodzić z domów, a gdy już musieli, nie podnosili głów, bo wydawało im się, że wszyscy na nich patrzą. Pewnie słyszeli, że 8 grudnia wracający z Elektrowni Viktoria niemiecki pracownik został pobity przez grupę Polaków i Rosjan. Pewnie dowiedzieli się, że tego samego dnia w Sobięcinie milicjant zażądał od zatrzymanego na ulicy niemieckiego górnika pozdrowień po polsku, a kiedy ich nie usłyszał, postanowił nauczyć go języka siłą. Takich opowieści krążyło wiele.

Quiz: Śledzisz newsy uważnie? Quiz TOK FM z wydarzeń ostatniego tygodnia

Ukończ quiz i odbierz nagrodę do -40% na TOK FM Premium!

Zniżka zależy od uzyskanego wyniku.

Poprawnych odpowiedzi Zniżka

100% -40%

81-99% -30%

61-80% -25%

41-60% -20%

0-40% -10%

Promocje nie łączą się.

Progi nagród

1/10 Przewagą ilu głosów Polska pokonała Rosję w wyborach do Wspólnej Jednostki Kontrolnej ONZ?

jednego

pięciu

dziesięciu

Dalej

Niemców, których nie wysiedlono z Ziem Zachodnich, propaganda demonizowała, przedstawiając jako bandytów z Werwolfu, przypisując im wyssane z palca powiązania z SS, NSDAP i tym podobne. Urząd Bezpieczeństwa (UB) tropił ich działania sabotażowe i szpiegowskie, a jeśli ich nie znajdował, sam je kreował. (W 1949 roku elementem szczególnie podejrzanym - "agentami imperializmu" - stali się także reemigranci z Francji, których po wojnie skuszono do przyjazdu na Ziemie Zachodnie).

Dla wielu zwykłych osadników każdy Niemiec był hitlerowcem. Podkreślanie krzywdy, której Polacy doznali od Niemców, oraz generalizowanie ich winy było psychologicznie zrozumiałe, ale czy "sprawiedliwość dziejowa" mogła usprawiedliwić te podłe czyny? Na szczęście zdarzały się wyjątki. Tadeusz Kowalski, który 2 czerwca 1945 roku został skierowany na stanowisko szefa zaopatrzenia do Dolnośląskich Zakładów Przemysłu Węglowego w Wałbrzychu, tak wspomina swoje pierwsze zetknięcie z miastem i mieszkającymi w nim Niemcami:

Po przyjeździe do Wałbrzycha zobaczyłem miasto, które leży w górach i nie ma zniszczeń wojennych. W odróżnieniu od innych miast Dolnego Śląska. Po ulicach chodzili Niemcy z białymi opaskami na rękawach. Pierwszą noc przenocowałem u jakiejś Niemki. Rano udałem się do Zjednoczenia Przemysłu Węglowego w Wałbrzychu. W biurach pracowali Niemcy […]. Zostałem zaprowadzony do biura głównego mechanika, gdzie pracował Niemiec - Chelwick. Tam z tym Niemcem miałem pracować jako główny mechanik. Chelwick był człowiekiem mądrym i pracowitym. Dodatkowo pastorem w kościele ewangelickim.

Warto podkreślić, że autor wspomnień wcześniej przebywał w obozie Blechhammer Dorflager, po ucieczce z niego był więziony i torturowany przez Gestapo, wreszcie niewolniczo pracował dla firmy Adolf Apfel w Bytomiu. Mimo tych doświadczeń potrafił dostrzec w Niemcu człowieka. (...)

Redakcja poleca

Praca Ukraińców w Polsce. "Wszyscy brali tabletki przeciwbólowe"

Niemkę zatrudnię

Wiele niemieckich kobiet chciało pracować w charakterze pomocy domowej albo niani, lecz oficjalnie, zwłaszcza przed zmianą nazwisk, nie było im wolno. Mogły zatrudniać się jedynie w zakładach przemysłowych - władze wręcz je do tego zachęcały, czasami nawet tworząc dla pracownic niemiecki żłobek i przedszkole.

Choć starano się zrażać polskich osadników do korzystania z usług niemieckich służących i nianiek, bo przecież istniało ryzyko, że "zarażą" dzieci pracodawców nienawiścią do polskości, praktyka była inna. Wielu Polaków korzystało z ich pracy, a wśród nich był na przykład Wacław Mrozowski: "Zdobyłem «na przychodnią» młodą Niemkę, która zajęła się domem. (Liza miała na imię i przez pięć lat uczciwie i z oddaniem pracowała, aż do czasu mojego wyjazdu z tych stron)". Zdobyłem? Trudno nie zgodzić się z asocjacją Beaty Halickiej, autorki książki Polski Dziki Zachód, że stosunek niektórych Polaków do "Niemców domowych" przypomina traktowanie niewolników przez patrycjuszy rzymskich.

Wzruszającym świadectwem tego, jak ważna mogła być w życiu dziecka niemiecka opiekunka, jest film dokumentalny Abrahama Ravetta Ręka w rękę z Ilsą. Urodzony w 1947 roku w Wałbrzychu reżyser opowiada w nim o poszukiwaniu swojej niani. Znał tylko jej imię. Zachowało się także zrobione w 1950 roku zdjęcie. "Coś mnie do niej silnie ciągnęło. Ta relacja okazała się fundamentem mojej osobowości, więź z opiekunką mnie ukształtowała, a poszukiwania jej stały się poszukiwaniem samego siebie" - wyjaśnia w filmie. Znalazł Ilsę w Saksonii kilka lat temu. Okazało się, że chociaż gdy się nim opiekowała, była nastolatką, nigdy go nie zapomniała. Pamiętała jego grymaszenie przy jedzeniu, czytanie mu baśni, a także zjazdy na sankach w Parku Sobieskiego, gdzie spotykali się z innymi niemieckimi opiekunkami i ich podopiecznymi.

Wtedy, po trzech latach pobytu w Wałbrzychu, Abraham wyemigrował z rodzicami do Izraela, a stamtąd do Stanów Zjednoczonych. Ilsa przeżyła to bardzo boleśnie: "Nie pozwolono mi go pożegnać ani odprowadzić na stację, by do końca nie wiedział, że wyjeżdża. Bolałam nad tym, że dziecko nie znało słowa w jidysz czy w innym języku, a jedynie niemiecki, i to w jego śląskim dialekcie". Nie mam wątpliwości, że dialektu, tego samego, którym mówiła babcia Anny, nauczyła Abrahama właśnie ona - Niemka Ilsa.

Dużo później, bo na początku lat sześćdziesiątych, opiekunką Olgi Tokarczuk również była Niemka nieznająca polskiego: "Miałam nianię Niemkę. Nazywała się Gertruda Nietschke. Była drobna i ruchliwa jak ogień, nosiła mocne okulary, w których po kilkakroć odbijały się wszystkie źródła światła, od żarówek po słońce. Po polsku znała tylko kilka słów i używała ich głównie w rozmowach z moją mamą, do mnie mówiła tak, jak myślała, czyli po niemiecku".

Dzięki niej noblistka już w dzieciństwie poznała smak zupy z dyni i specjalnej potrawy o nazwie "śląskie niebo".

Lina Franke, babcia Anny, pozbawiona możliwości prowadzenia swojego sklepu, także musiała znaleźć nowe zajęcie, by utrzymać siebie i córkę. Nieoficjalnie prowadziła dom żydowskiego lekarza Ugorskiego, który wiedział, że w czasie wojny była więziona przez Gestapo. Uważał ją za przyzwoitą osobę i po prostu miał do niej zaufanie. Codziennie aż do godzin popołudniowych prała, prasowała, gotowała. Potrafiła nawet zabłysnąć pierogami - nauczyła się je przygotowywać już od swoich sąsiadów Borysławiaków.

- Był dla niej niezwykle dobry - mówi Anna, wspominając opowieści babci. - Rozmawiali ze sobą po niemiecku. Nawet żywność jej dawał. Na pewno nie żyje, bo musiałby mieć sto lat, ale chciałabym komuś z Ugorskich podziękować, że babcia mogła tak się ich "złapać".

Posłuchaj: