Serial "Wśród nocnej ciszy" inspirowany prawdziwą historią. Co wydarzyło się w Połańcu?

Aby zrozumieć, dlaczego doszło do tragedii, trzeba cofnąć się do sierpnia 1976 roku. Wtedy w Zrębinie (woj. świętokrzyskie) odbyło się wesele Krystyny Kality i Stanisława Łukaszka. Na przyjęciu pojawiła się również rodzina Jana Sojdy.

Sojda był jednym z najzamożniejszych gospodarzy w okolicy - dysponował ciągnikiem i prywatnym telefonem, co w gierkowskiej Polsce było prawdziwą rzadkością. Pomagał mieszkańcom w pracach gospodarskich, a dzięki swoim kontaktom i majątkowi zyskał wpływy w lokalnej społeczności. Jednocześnie budził strach. Według późniejszych relacji potrafił zastraszać sąsiadów i grozić osobom, które mu się sprzeciwiały.

Siostra Sojdy, która pełniła na weselu funkcję pomocy kuchennej, została przyłapana na wynoszeniu z imprezy mięsa i wędlin (które wtedy również były towarem deficytowym). Gdy Zdzisława Kalita - matka panny młodej zwróciła kobiecie uwagę, ta poczuła się urażona i opuściła przyjęcie. Jan Sojda uznał uwagę Kalitowej za zniewagę. Do sporów między rodzinami dochodziło już wcześniej, ale sytuacja z wesela przelała czarę goryczy. Sojda miał zapowiedzieć, że "wypleni Kalitowe plemię".

Wyciągnięci w kościoła podstępem

W Wigilię 1976 roku mieszkańcy Zrębina i okolicznych miejscowości udali się do kościoła w Połańcu na pasterkę. Wśród nich byli Krystyna Łukaszek, jej mąż Stanisław i młodszy brat kobiety, Mieczysław Kalita. Krystyna była w piątym miesiącu ciąży.

W pobliżu świątyni zaparkowane były autobusy PKS, którymi przyjechali mieszkańcy okolicznych wsi. W jednym z nich, autobusie marki San trwała libacja alkoholowa z udziałem grupy mężczyzn, a wśród nich Jana Sojdy oraz jego szwagra Józefa Adasia.

Sojda wiedział, że Krystyna, Stanisław i Mieczysław są w kościele. Postanowił wyciągnąć ich z nabożeństwa podstępem. Jedna z kobiet, spokrewniona z rodziną Kalitów, przekazała Krystynie wiadomość, że w domu doszło do awantury i powinna natychmiast wracać. Krystyna wyszła z kościoła razem z mężem i bratem. Liczyli, że będą mogli wrócić do Zrębina jednym z autobusów. Sojda nie pozwolił im jednak wsiąść do Sana. Cała trójka musiała ruszyć w stronę domu pieszo. Do Zrębina było kilka kilometrów.

Wkrótce za pieszymi ruszyły pojazdy. Za Sanem jechał drugi autobus, a także fiat 125p przerobiony na taksówkę, którym kierował zięć Sojdy, Jerzy Socha.

Zabójstwo na drodze

Gdy Krystyna, Stanisław i Mieczysław szli drogą w kierunku Zrębina, dogoniły ich pojazdy. Fiat 125p uderzył w 12-letniego Mieczysława. Krystyna i Stanisław podbiegli do rannego. Wtedy z autobusu wysiedli Jan Sojda i Józef Adaś, którzy - zamiast udzielić pomocy chłopcu - zaatakowali jego szwagra za pomocą klucza do odkręcania kół samochodowych.

Widząc to, Krystyna zaczęła uciekać. Napastnicy dogonili ją i śmiertelnie pobili. Następnie wrócili do Mieczysława. Chłopiec był ciężko ranny, ale wciąż żył. Mężczyźni przeciągnęli go na środek jezdni, a kierujący fiatem Jerzy Socha najechał na niego samochodem.

Na zbrodnię z okna autobusu obserwowało około 30 osób. Niektórzy próbowali zareagować, ale zostali zastraszeni. Stanisław Kulpiński, drugi zięć Sojdy, miał powiedzieć, że każdego, kto opuści autobus, spotka taki sam los.

Przysięga na krzyż

Po zabójstwie sprawcy zabrali się zacierania śladów. Pasażerów Sana przeniesiono do drugiego autobusu. Zwłoki ofiar umieszczono w autobusie, a następnie upozorowano wypadek drogowy.

Świadkom nakazano milczeć. Jan Sojda wykorzystał przy tym ich religijność. Jeszcze w autobusie musieli przysiąc na krzyż, że niczego nie widzieli. W późniejszych relacjach pojawiały się informacje o nakłuwaniu palców agrafką i składaniu podpisów krwią. Świadków zastraszano również groźbami zemsty.

Kiedy pasterka dobiegła końca, nieświadomi niczego uczestnicy nabożeństwa wrócili do autobusów. Kierowca Sana zgłosił, że pojazd został skradziony, a w drodze powrotnej natknięto się na ciała trzech osób. Ofiary wyglądały tak, jakby zginęły pod kołami autobusu.

Redakcja poleca

Piotr Pytel wspomina odsiadkę w Niemczech "z sentymentem". "U nas więzienia to skanseny"

Zmowa milczenia i śledztwo

Własne wersję o wypadku drogowym usłyszały później organy ścigania i pod takim kątem prowadzono śledztwo. Podczas postępowania popełniono serię poważnych błędów - sekcję zwłok przeprowadził lekarz bez odpowiednich uprawnień, a autobus San, który mógł stanowić istotny dowód, przeznaczono do kasacji zaledwie dwa tygodnie po zdarzeniu.

W Zrębinie panowała zmowa milczenia. Mieszkańcy nie chcieli mówić o tym, co wydarzyło się na drodze. Świadkowie wycofywali się z wcześniejszych wypowiedzi, a niektórzy nie chcieli przyznać się nawet do tego, że tamtej nocy przebywali w autobusie.

Jednym z pierwszych, którzy przerwali milczenie, był nastoletni Stanisław Strzępek. Kilka dni po zbrodni krzyczał pod domami Sojdy i Adasia, że zamordowali jego kolegę Mieczysława. Później złożył zeznania, w których opisał to, co widział w noc zabójstwa.

Istotne znaczenie miały również informacje przekazane śledczym przez Leszka Brzdękiewicza, jednego z pasażerów autobusu. Mężczyzna wskazał osoby odpowiedzialne za zabójstwo. Procesu jednak nie doczekał, bo w 1977 roku jego ciało odnaleziono w rzece Czarnej. Oficjalnie przyjęto, że przyczyną śmierci było utonięcie.

W lutym 1977 roku zatrzymano Józefa Adasia. Początkowo usłyszał zarzut spowodowania wypadku drogowego ze skutkiem śmiertelnym. Jan Sojda próbował chronić szwagra i przedstawiał śledczym nagrania, które miały potwierdzać wersję o wypadku.
Przełom nastąpił w maju 1977 roku; wówczas zatrzymano również Jana Sojdę, początkowo pod zarzutem utrudniania śledztwa.

Zdecydowano także o ekshumacji ofiar i ponownym przeprowadzeniu badań w Zakładzie Medycyny Sądowej Akademii Medycznej w Krakowie. Wyniki badań podważyły wersję o wypadku. Obrażenia głów Krystyny i Stanisława wskazywały na uderzenia ciężkim, tępym przedmiotem. Nie mogły zostać wyjaśnione samym potrąceniem przez pojazd. Biegli zakwestionowali również to, skąd wzięły się obrażenia na ciele Mieczysława.

Z czasem śledczy zgromadzili materiał pozwalający odtworzyć przebieg zbrodni i ustalić role poszczególnych uczestników.

Redakcja poleca

Zadźgały koleżankę z klasy finką. "To jednak nie było tak jak na filmach"

Proces i wyrok ws. zbrodni połanieckiej

7 listopada 1978 roku przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu, którego siedzibą był Sandomierz, rozpoczął się proces oskarżonych w sprawie, która przeszła do historii jako zbrodnia połaniecka.

Na ławie oskarżonych zasiedli Jan Sojda, Józef Adaś, Jerzy Socha, Stanisław Kulpiński oraz Henryk Witek. Czterej pierwsi byli oskarżeni o udział w zabójstwie. Witek odpowiadał za pomoc w pościgu za Krystyną i udział w przenoszeniu ciał.

Proces trwał ponad rok, do 10 listopada 1979 roku. Przesłuchano ponad 200 świadków. Wiele osób, które wcześniej opowiadały o zbrodni, na sali sądowej wycofywało swoje zeznania. Inni tłumaczyli, że milczeli ze strachu przed Sojdą i jego rodziną.

10 listopada 1979 roku sąd ogłosił wyrok. Jana Sojdę, Józefa Adasia, Jerzego Sochę i Stanisława Kulpińskiego skazano na karę śmierci. Henryk Witek otrzymał karę pozbawienia wolności. Obrońcy skazanych złożyli rewizje do Sądu Najwyższego. Dla Jana Sojdy i Józefa Adasia nic to nie zmieniło, ale wpłynęło na wyroki Sochy i Kulpińskiego, którzy otrzymali kolejno 25 i 15 lat więzienia,

23 listopada 1982 roku Jan Sojda i Józef Adaś zostali powieszeni w Areszcie Śledczym przy ulicy Montelupich w Krakowie.

Nie tylko wspomnianą piątkę spotkała kara za zbrodnię połaniecką. Za składanie fałszywych zeznań i zatajenie prawdy odpowiedzialność poniosło również wielu świadków, w sumie 18 osób.

Posłuchaj: 

Serial Jana Holoubka powstał m.in. na kanwie reportażu Wiesława Łuki "Nie oświadczam się". Przypominamy rozmowę z autorem, którą przeprowadziła w TOK FM Ewa Podolska.

Źródło: archiwum.rp.pl, historia.rp.pl podkarpackahistoria.pl, wiadomosci.wp.pl